W 2022 roku zaszło wiele zmian w polskim prawie – w tym także szerokie są plany w zakresie zmian prawa spadkowego. Podstawowe zmiany mają dotyczyć ograniczenia kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia z ustawy, nowej przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego, zmian testamentu wojskowego i ustnego, likwidacji testamentu podróżnego oraz zawieszenia biegu terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.
Ograniczenie kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia z ustawy
Pierwsza z omawianych zmian dotyczy zmniejszenia przez ustawodawcę kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia w ramach tzw. dziedziczenia ustawowego. W dotychczasowym stanie prawnym mogło dochodzić bowiem do dziedziczenia przez osoby, które słabo bądź też wcale nie znali danego zmarłego (np. stryjeczni i cioteczni wnukowie). W uzasadnieniu tego projektu można zaś przeczytać, że wprowadzenie zmian w tym zakresie ma ukrócić tego typu sytuacje. Wskazana zmiana ma przyczynić się także do skrócenia długości postępowania o stwierdzenie nabycia spadku (z uwagi na brak konieczności poszukiwania dalszej rodziny zmarłego w razie dziedziczenia ustawowego).
Według tekstu projektu ustawy, w art. 934 KC zajdą następujące zmiany:
„a) § 2 otrzymuje brzmienie: „Jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.”,
- b) po § 2 dodaje się § 2(1) w brzmieniu: „Jeżeli dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom. Dziedziczą one w częściach równych.”,
- c) § 3 otrzymuje brzmienie: „W braku dzieci tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku i ich dzieci, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych”[1].
Projektowane zmiany prowadzą do ograniczenia głównie trzeciej grupy spadkobierców ustawowych. W chwili obecnej trudno jednak jednoznacznie przewidzieć, czy planowane zmiany wejdą w życie i czy w takim kształcie. Podstawowym założeniem w tym przypadku jest jednak to, że krewni zmarłego spadkodawcy najpewniej zostaną usunięciu z kręgu osób dziedziczących po zmarłym przy dziedziczeniu ustawowym. W ocenie specjalistów ta zmiana może faktycznie prowadzić do skrócenia postępowań z uwagi na brak konieczności poszukiwania dalszych zstępnych i dalszej rodziny, co może korzystnie wpłynąć na szybkość postępowań sądowych.
Nowa przesłanka uznania spadkobiercy za niegodnego
Druga z omawianych zmian dotyczy instytucji uznania spadkobiercy za niegodnego. Zasadą jest w tym przypadku, że spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. W obecnym stanie prawnym, według art. 928 Kodeksu cywilnego[2], spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.
W projekcie zmiany ustawy ma zostać wprowadzona przesłanka – w postaci tego, że za niegodnego może być uznany także spadkobierca, który „uporczywie nie wykonywał obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy lub uporczywie uchylał się od sprawowania opieki nad spadkodawcą”. Ustawodawca w zakresie tej zmiany powołuje się na tzw. względy słuszności – związane jest to z sytuacją, kiedy osoby starsze coraz częściej nie mogą liczyć na pomoc ze strony swoich najbliższych krewnych. W związku z tym system prawny powinien reagować na niewłaściwe etycznie zachowania osób, które mogą osiągnąć korzyści ze spadku po ich śmierci[3]. Projekt zmiany w przepisach spotkał się jednak jak dotychczas z dużym sceptycyzmem w środowisku eksperckim i należy śledzić to, czy zmiany wejdą w życie w takim kształcie. Jest to bowiem dość nieostre uregulowanie i mało precyzyjna przesłanka uznania danej osoby za niegodną dziedziczenia.
Według projektu zmianie ma ulec także właściwość sądu w kwestii wydawania zezwolenia na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Dotychczas takie zezwolenie było wydawane przez sąd opiekuńczy, tj. sąd miejsca zamieszkania podopiecznego. Po zmianach takim sądem miałby być teraz sąd spadku, czyli co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy lub sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy[4].
Zmiany testamentu ustnego i wojskowego, likwidacja testamentu podróżnego
Trzeci pakiet zmian dotyczy nowelizacji w zakresie testamentu ustnego i wojskowego oraz planów likwidacji testamentu podróżnego. Celem nowych przepisów jest przyczynienie się do ograniczenia podejmowanych prób fałszowania testamentów ustnych. Zgodnie z projektem spadkodawca będzie mógł oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków, jeżeli wskutek szczególnych i nagłych okoliczności, uzasadniających obawę rychłej śmierci spadkodawcy, zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Jak wskazuje się w uzasadnieniu: „Odmiennie niż dotychczas, do sporządzenia testamentu nie wystarczy samo istnienie samej obawy rychłej śmierci spadkodawcy jak i samo istnienie szczególnych okoliczności wskutek których zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Proponowane rozwiązanie prowadzi do połączenia tych przesłanek, a dodatkowo, aby można było sporządzić testament ustny, szczególne okoliczności będą musiały wystąpić nagle”.
W tym przypadku treść oświadczenia woli spadkodawcy powinna być spisana niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu miesiąca od jego sporządzenia przez jednego ze świadków, z podaniem miejsca i daty złożenia oświadczenia woli, miejsca i daty sporządzenia pisma oraz wskazaniem okoliczności uzasadniających sporządzenie testamentu ustnego. Pismo będą musieli podpisać spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie[5].
Ustawodawca planuje także likwidację testamentu podróżnego – głównie z uwagi na to, że mało osób wie o takiej możliwości i jest to instytucja praktycznie martwa. Podobnie mówi się o testamencie wojskowym – który także bardzo rzadko występuje w praktyce i istnieje ograniczony krąg osób, które mogą go sporządzić. Możliwość sporządzenia testamentu wojskowego ma zostać obecnie rozszerzona na wszelką działalność sił zbrojnych, zarówno na terenie państwa polskiego, jak i poza nim, a więc obejmie także międzynarodowe interwencje zbrojne w ramach sił NATO (np. te, które miały miejsce w Afganistanie i Iraku), czy międzynarodowe misje pokojowe niezwiązane z faktem wypowiedzenia wojny lub mobilizacji. Do tej pory nie było to bowiem możliwe.
W razie ustnego testamentu wojskowego zaś rozszerzony zostanie krąg osób, przed którymi będzie można sporządzić testament wojskowy o prokuratorów, doradców prawnych, dowódcę jednostki wojskowej i oficera[6].
Zawieszenie biegu terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku
Czwartą z omawianych planowanych zmian, które jeszcze nie weszły w życie dotyczą art. 1015 Kodeksu cywilnego. Zmiany dotyczą zawieszenia biegu terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzucenia spadku. Zasadą jest, że oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Według projektu ustawy, w art. 1015 KC po § 1 dodaje się § 1(1) i 1(2) w brzmieniu:
„§ 1(1) Dla zachowania terminu, o którym mowa w § 1, wystarczające jest złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku’’.
„§ 1(2) Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie”.
Wobec tego proponuje się, w przypadku, gdy złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga np. zezwolenia sądu opiekuńczego, to bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie. Oznacza to, że termin ten zostanie wydłużony o czas trwania danej przeszkody.
Odrzucenie spadku
Zmiany mają w przyszłości dotyczyć także kwestii związanych z odrzuceniem spadku. Projekt rządowy zakłada dodanie w art. 641 paragrafów 3(1) i 3(2) Kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu: Rodzic, składając w imieniu małoletniego dziecka oświadczenie o odrzuceniu spadku informuje o:
- uprzednim odrzuceniu spadku przez któregokolwiek z rodziców,
- przyjęciu spadku przez innego zstępnego rodziców tego małoletniego dziecka,
- przysługiwaniu władzy rodzicielskiej i jej zakresie
– chyba, że przed złożeniem oświadczenia wydane zostało zezwolenie sądu na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w postaci odrzucenia spadku. Co więcej, pod względem skutków karnych podanie tych informacji jest równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem, o czym sędzia lub notariusz powinien uprzedzić składającego oświadczenie. Regulacja doprecyzowuje także jakie elementy powinno zawierać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku przez spadkobierców[7].
Wśród innych zmian, można wspomnieć, że ze względu na konieczność doprecyzowania zapisu dotyczącego odpowiedzialności gminy i Skarbu Państwa za długi spadkowe, ustawodawca zaproponował dodanie do artykułu 1030 KC par. 2 o treści: ,,Skarb Państwa lub gmina, którym spadek przypadł z mocy ustawy, ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku”. Stanowi to rozsądny krok, który odciąża gminę i Skarb Państwa, a przy tym realizuje regułę sprawiedliwości społecznej[8].
[1] https://kglegal.pl/nadchodza-wazne-zmiany-w-prawie-spadkowym/ (dostęp online 19.12.2022).
[2] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1360 z późn. zm.).
[3] https://tczerwiec.pl/nowelizacja-kodeksu-cywilnego-2022/ (dostęp online 19.12.2022).
[4] https://www.infor.pl/prawo/nowosci-prawne/5419417,Zmiany-w-spadkach-w-2022-roku-dalecy-krewni-wylaczeni-z-kregu-spadkobiercow.html (dostęp online 19.12.2022).
[5] https://www.infor.pl/prawo/nowosci-prawne/5604088,testament-ustny-wojskowy-podrozny-zmiany.html (dostęp online 19.12.2022).
[6] https://prawo.gazetaprawna.pl/testamenty/artykuly/8601830,zmiany-2023-prawo-spadkowe-testament-wojskowy.html (dostęp online 19.12.2022).
[7] https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/prawo-spadkowe-a-dziedziczenie-dlugow-przez-dziecko,515617.html (dostęp online 19.12.2022).
[8] https://www.infor.pl/prawo/nowosci-prawne/5566025,Postepowanie-spadkowe-zmiany-Kodeksu-cywilnego-w-2022-roku.html (dostęp online 19.12.2022).