Wstęp

Na początku należy wspomnieć, że niniejszy artykuł jest drugim z serii artykułów (oraz materiałów wideo) dotyczących postępowania karnego w ramach kursu (szkolenia) z tej gałęzi prawa. Zapraszamy też na nasz kanał YouTube ,,Prawo dla Ciebie” i zachęcamy do zostawienia subskrypcji. Pełny dostęp do kursu z postępowania karnego można wykupić tutaj: www.prawodlaciebie.elms.pl

Na gruncie tego artykułu omówione zostaną natomiast podstawowe kwestie związane ze przepisami wstępnymi KPK i rolą sądu.

KPK – przepisy wstępne

W Kodeksie postępowania karnego, jak sobie wspomnieliśmy wcześniej, znajdziemy szereg różnego rodzaju regulacji związanych z przebiegiem postępowania karnego. Już artykuł 1 określa, że postępowanie karne toczy się według przepisów Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.)[1] w sprawach należących do sądów karnych. Określenie właściwości sądów i stosowania przepisów k.p.k. ma na celu zapewnienie jednolitości postępowania w systemie sądowym.

Kolejne z przepisów odnoszą się do celów postępowania karnego, a także jego podstawowych zasad, które to zasady omówiliśmy sobie w ramach poprzedniej lekcji tego kursu. Art. 17 Kodeksu postępowania karnego określa natomiast tzw. negatywne przesłanki procesowe, czyli okoliczności, które uniemożliwiają wszczęcie lub kontynuowanie postępowania karnego. Gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 17 § 1, organy ścigania zobowiązane są odmówić wszczęcia postępowania, a wszczęte już postępowanie należy umorzyć. Przepis ten odgrywa kluczową rolę w ograniczeniu wszczynania postępowań bezzasadnych, co przyczynia się do ochrony praw jednostki i oszczędności zasobów wymiaru sprawiedliwości.

Art. 17 § 1 k.p.k. wylicza przesłanki wyłączające możliwość prowadzenia postępowania karnego:

1. Brak popełnienia czynu lub brak wystarczających danych do podejrzenia jego popełnienia – Postępowanie nie jest wszczynane, gdy nie ma dowodów świadczących o zaistnieniu przestępstwa. Jest to fundamentalna przesłanka, która pozwala uniknąć procesów opartych na niepotwierdzonych podejrzeniach.
2. Czyn nie jest zabroniony lub nie stanowi przestępstwa – Jeśli czyn, którego dotyczy zgłoszenie, nie jest kwalifikowany jako przestępstwo w świetle obowiązujących przepisów prawa, postępowanie nie może być kontynuowane.
3. Znikoma społeczna szkodliwość czynu – Sąd uznaje, że czyn ma minimalny wpływ na społeczeństwo, co może skutkować odstąpieniem od prowadzenia postępowania.
4. Brak podlegania karze – W pewnych sytuacjach ustawa przewiduje okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną sprawcy (np. stan wyższej konieczności, kontratyp karalności).
5. Śmierć oskarżonego – W przypadku zgonu oskarżonego postępowanie zostaje umorzone, gdyż nie można prowadzić go wobec osoby zmarłej.
6. Przedawnienie karalności – Ustanie karalności przestępstwa w wyniku przedawnienia powoduje, że sprawca nie może być ścigany ani osądzony.
7. Powaga rzeczy osądzonej i lis pendens – Oznacza zakaz ponownego wszczynania lub prowadzenia postępowania w sprawie, która już została prawomocnie zakończona, albo toczy się inne, wcześniejsze postępowanie w tej samej sprawie.
8. Brak jurysdykcji sądów polskich – Jeśli sprawca nie podlega orzecznictwu sądów polskich, postępowanie nie jest prowadzone przez polskie organy.
9. Brak skargi uprawnionego oskarżyciela – Jeżeli przestępstwo wymaga wniesienia skargi przez uprawnioną osobę, a jej brak uniemożliwia wszczęcie postępowania.
10. Brak wymaganego zezwolenia lub wniosku – W przypadku braku niezbędnej zgody na ściganie lub wniosku o ściganie, postępowanie nie może być wszczęte, chyba że ustawa stanowi inaczej.
11. Inne okoliczności wyłączające ściganie – Mogą to być sytuacje specyficzne, wynikające z odrębnych przepisów lub nadzwyczajnych okoliczności[2].

Dodatkowo, jeśli wymagany jest wniosek lub zezwolenie do wszczęcia postępowania, organy procesowe wykonują jedynie niezbędne czynności zabezpieczające dowody i ślady, oczekując na decyzję. Przepisy art. 17 k.p.k. przewidują również możliwość zawieszenia postępowania: § 1 wskazuje, że zawieszenie jest możliwe w przypadku długotrwałej przeszkody, np. niemożność ujęcia oskarżonego lub choroba psychiczna. Zgodnie z kolejnymi paragrafami, w okresie zawieszenia należy zabezpieczyć dowody przed utratą lub zniekształceniem, a w przypadku zawieszenia, sąd z urzędu orzeka o przepadku zgodnie z przepisami karnymi. Art. 17 k.p.k. stanowi kluczowe narzędzie w ograniczaniu nieuzasadnionego prowadzenia postępowań karnych, zapobiegając bezzasadnemu ściganiu oraz zapewniając respektowanie zasady ekonomii procesowej.

Mediacja w postępowaniu karnym

Poza tym, artykuł 23a Kodeksu postępowania karnego reguluje instytucję mediacji jako alternatywnej formy rozwiązywania sporów w postępowaniu karnym. Mediacja ma na celu zbliżenie stanowisk oskarżonego i pokrzywdzonego, co może prowadzić do zakończenia sprawy na drodze ugody, a tym samym do odciążenia systemu wymiaru sprawiedliwości. Zgodnie z § 1 art. 23a, mediacja jest procesem, który może być zainicjowany przez sąd, referendarza sądowego, prokuratora lub inny organ prowadzący postępowanie. Celem mediacji jest przeprowadzenie rozmów między oskarżonym a pokrzywdzonym w celu osiągnięcia porozumienia. Obydwie strony są pouczane o celach i zasadach mediacji, co ma na celu zapewnienie pełnej informacyjności i dobrowolności uczestnictwa w tym procesie.

Zgodnie z § 2, mediacja nie powinna trwać dłużej niż miesiąc, co podkreśla jej charakter jako procesu szybkiego i efektywnego. Ważne jest, że czas trwania mediacji nie jest wliczany do okresu postępowania przygotowawczego, co pozwala na sprawniejsze prowadzenie sprawy. Mediacji nie może prowadzić osoba, wobec której występują określone okoliczności w art. 40 i 41 § 1, a także czynni zawodowo sędziowie, prokuratorzy, asesorzy prokuratorscy i inne osoby pełniące funkcje w organach ścigania. Ograniczenia te mają na celu zapewnienie bezstronności mediatora oraz ochronę praw stron. Mediator powinien być osobą neutralną, która nie ma żadnych interesów w wyniku mediacji.

Uczestnictwo w postępowaniu mediacyjnym jest dobrowolne, co zostało podkreślone w § 4. Oskarżony i pokrzywdzony muszą wyrazić zgodę na udział w mediacji, która jest odbierana przez organ kierujący sprawę lub mediatora. Ważnym aspektem jest to, że strony mogą cofnąć swoją zgodę aż do zakończenia mediacji, co zapewnia im kontrolę nad procesem. Po zakończeniu mediacji, instytucja lub osoba uprawniona do jej przeprowadzenia sporządza sprawozdanie z wyników mediacji (§ 6). Do sprawozdania dołącza się ugodę, jeśli taka została zawarta. Dokumentacja ta jest istotna z punktu widzenia ewentualnych dalszych działań procesowych oraz monitorowania skuteczności mediacji[3].

Nadto, mediacja powinna być prowadzona w sposób poufny i bezstronny, co jest kluczowe dla ochrony interesów uczestników. Poufność mediacji sprzyja otwartości stron w wyrażaniu swoich stanowisk oraz w poszukiwaniu rozwiązań, które będą satysfakcjonujące dla obu stron. Artykuł 23a Kodeksu postępowania karnego wprowadza zatem istotne zasady dotyczące mediacji w postępowaniu karnym, promując ją jako skuteczne narzędzie do rozwiązywania sporów. Kluczowe aspekty, takie jak dobrowolność, poufność oraz ograniczenia dotyczące mediatorów, są fundamentalne dla zapewnienia, że proces ten będzie przeprowadzany w sposób sprawiedliwy i efektywny. Mediacja stanowi alternatywę, która może prowadzić do pojednania i zaspokojenia interesów obu stron, przyczyniając się jednocześnie do odciążenia systemu wymiaru sprawiedliwości.

Jak wskazywał zaś Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 4 sierpnia 2022 roku: ,,Przepis art. 23a k.p.k. nie nakłada na sąd obowiązku skierowania sprawy do postępowania mediacyjnego, nawet gdy zgodnie wnioskują o to pokrzywdzony i oskarżony. Nie mogło zatem dojść do obrazy tego przepisu, którego zastosowanie ma charakter jedynie fakultatywny. Ponadto kierowanie sprawy do postępowania mediacyjnego było w tym przypadku bezprzedmiotowe, skoro nie istniał już konflikt pomiędzy pokrzywdzonym a oskarżonym związany z zarzucanym czynem, którego rozładowaniu ma służyć, co do zasady, postępowanie mediacyjne”[4].

Właściwość i skład sądu

Kolejne istotne kwestie, o jakich warto wiedzieć to aspekty dotyczące właściwości oraz składu sądu w sprawach karnych. Właściwość sądu określa, który sąd jest uprawniony do rozpoznania danej sprawy na określonym etapie postępowania karnego. Przepisy regulujące właściwość sądów mają na celu zapewnienie odpowiedniego rozdzielenia kompetencji pomiędzy różne szczeble sądowe, co sprzyja efektywności i specjalizacji wymiaru sprawiedliwości. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania karnego (art. 24-27), właściwość sądów w Polsce obejmuje sądy rejonowe, okręgowe, apelacyjne oraz Sąd Najwyższy.

Jeśli chodzi o właściwość rzeczową, to zgodnie z art. 24 § 1 kpk, sąd rejonowy jest sądem pierwszej instancji w sprawach karnych, z wyjątkiem tych, które ustawa przyznaje innym sądom (np. sądom okręgowym). Sąd rejonowy orzeka zatem w większości mniej poważnych przestępstw, które nie wymagają szczególnych kompetencji zarezerwowanych dla sądów wyższych instancji. Art. 24 § 2 kpk stanowi, że sąd rejonowy rozpoznaje także środki odwoławcze w przypadkach wskazanych w ustawie. To oznacza, że może być instancją odwoławczą w odniesieniu do określonych decyzji organów niższego szczebla lub innych postanowień, w sytuacjach, gdzie ustawa przyznaje mu taką kompetencję.

Sąd okręgowy rozpoznaje zaś w pierwszej instancji sprawy o poważniejsze przestępstwa. Zgodnie z art. 25 § 1 pkt 1, są to głównie zbrodnie, czyli przestępstwa zagrożone najsurowszymi karami, określone w Kodeksie karnym i innych ustawach szczególnych. Do właściwości sądu okręgowego należą również określone występki (art. 25 § 1 pkt 2), wymienione szczegółowo w ustawie, a także te, które zgodnie z przepisem szczególnym podlegają właściwości sądu okręgowego (art. 25 § 1 pkt 3). Art. 25 § 2 przewiduje zaś, że sąd apelacyjny, na wniosek sądu rejonowego, może przekazać sprawę sądowi okręgowemu do rozpoznania w pierwszej instancji, gdy sprawa ma szczególną wagę lub jest wyjątkowo zawiła. Ten przepis pozwala na przeniesienie spraw, które wymagają większego doświadczenia lub bardziej zaawansowanego aparatu sądowego, na wyższy szczebel sądownictwa[5].

Sąd okręgowy rozpoznaje także środki odwoławcze od orzeczeń wydanych w pierwszej instancji przez sądy rejonowe, co zapewnia hierarchiczną strukturę odwoławczą. Ponadto sąd okręgowy zajmuje się innymi sprawami przekazanymi mu przez ustawę. Oprócz tego, sąd apelacyjny jest sądem wyższej instancji od sądu okręgowego. Zgodnie z art. 26, sąd apelacyjny rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wydanych w pierwszej instancji przez sądy okręgowe. Obejmuje to zarówno odwołania od wyroków, jak i innych orzeczeń czy postanowień wydanych przez sądy okręgowe. W ten sposób sąd apelacyjny sprawuje kontrolę nad prawidłowością orzeczeń sądów okręgowych.

Wreszcie, Sąd Najwyższy, jako najwyższy organ sądownictwa w Polsce, rozpatruje kasacje oraz inne środki odwoławcze przewidziane w ustawie. Kasacja jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, stosowanym w sytuacjach, gdy istnieje potrzeba oceny zgodności z prawem prawomocnych wyroków sądowych. Sąd Najwyższy pełni zatem funkcję kontrolną nad całością systemu sądownictwa, dbając o jednolitość wykładni prawa i jego prawidłowe stosowanie.

Jeśli chodzi zaś o skład sądu, to w standardowych sprawach na rozprawie głównej sąd orzeka jednoosobowo, co oznacza, że rozprawą kieruje tylko jeden sędzia, pełniący funkcję przewodniczącego. W sprawach o zbrodnie skład sądu poszerza się o dwóch ławników – wówczas sąd składa się z jednego sędziego zawodowego i dwóch ławników, co pozwala na bardziej reprezentatywne orzekanie w poważniejszych przypadkach. Ze względu na wyjątkową zawiłość lub wagę sprawy, sąd pierwszej instancji ma możliwość postanowienia o jej rozpoznaniu w składzie trzech sędziów lub w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. W sprawach, gdzie za przestępstwo przewiduje się karę dożywotniego pozbawienia wolności, sąd orzeka w składzie dwóch sędziów i trzech ławników, co podkreśla powagę i wagę sprawy[6].

Na etapie apelacji i kasacji standardowy skład sądu to zaś trzech sędziów. Jeżeli apelacja lub kasacja dotyczy wyroku z karą dożywotniego pozbawienia wolności, lub w przypadku wniosków o nałożenie takiej kary, sprawę rozpoznaje skład pięciu sędziów, co zapewnia dodatkową kontrolę i staranność przy orzekaniu w najpoważniejszych sprawach.

Natomiast w czasie posiedzenia sąd orzeka zwykle jednoosobowo, o ile ustawa nie przewiduje innego składu. W sprawach o szczególnej zawiłości lub wadze prezes sądu może jednak zdecydować o rozpoznaniu sprawy w składzie trzech sędziów. Sąd odwoławczy również orzeka jednoosobowo na posiedzeniu, chyba że zaskarżone orzeczenie zostało wydane w składzie wieloosobowym lub sytuacja wymaga innego składu.

Jeżeli mowa natomiast o właściwości miejscowej, to zasadniczo sprawę rozpoznaje sąd w okręgu, w którym popełniono przestępstwo, co zapewnia łatwiejszy dostęp do dowodów oraz świadków. W przypadku przestępstw popełnionych na polskich statkach wodnych lub powietrznych, jeśli nie można ustalić właściwości miejscowej według miejsca popełnienia, właściwy będzie sąd macierzystego portu statku. W sytuacji, gdy przestępstwo zostało popełnione w okręgu kilku sądów, właściwy jest ten sąd, w którego okręgu najpierw wszczęto postępowanie przygotowawcze.

Zgodnie z przepisami, w przypadku, gdy niemożliwe jest ustalenie miejsca popełnienia przestępstwa, sąd właściwy ustala się według następujących kryteriów: 1) okręg, w którym przestępstwo zostało ujawnione, 2) gdzie ujęto oskarżonego, lub 3) gdzie oskarżony przed popełnieniem przestępstwa przebywał. Przepisy te stosuje się odpowiednio również do przestępstw popełnionych za granicą. Jeśli na podstawie powyższych zasad nie da się ustalić sądu właściwego, sprawę rozpoznaje sąd dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy, co jest swoistym rozwiązaniem zastępczym w przypadkach braku wyraźnie właściwego sądu.

Łączność podmiotowa, przedmiotowa i przekazanie sprawy

Istotna w tym przypadku może być też tzw. łączność podmiotowa. Zasadą jest, że jeżeli ta sama osoba została oskarżona o kilka przestępstw należących do różnych sądów tego samego rzędu, właściwość przysługuje sądowi, który jako pierwszy rozpoczął postępowanie przygotowawcze. Jeżeli zaś przestępstwa należą do sądów różnego rzędu, sprawę rozpoznaje sąd wyższego rzędu. W ten sposób dochodzi do zintegrowania postępowań, co minimalizuje ryzyko niejednolitości orzecznictwa oraz redukuje potrzebę prowadzenia wielu procesów[7].

Czym innym jest zaś tzw. łączność przedmiotowa. W przypadku, gdy przestępstwa pozostają w związku przedmiotowym, tzn. dotyczą sprawców i osób, które współdziałały w popełnieniu czynu (np. pomocników, podżegaczy), sąd prowadzący sprawę główną również zajmuje się sprawami współwinnych. Sprawy te powinny być rozpoznane wspólnie, co jest korzystne dla integralności procesu. Jednakże w sytuacji, gdy wspólne rozpoznanie spraw jest szczególnie trudne (np. z przyczyn zdrowotnych oskarżonego) lub godziłoby w prawo do obrony, sąd może wyłączyć i rozpoznać je odrębnie. Dzięki temu długotrwałe przeszkody w stosunku do jednego oskarżonego nie opóźniają procesów innych osób. Na decyzję o wyłączeniu sprawy do odrębnego rozpoznania, wydaną po otwarciu przewodu sądowego, przysługuje zażalenie prokuratorowi oraz stronie, której sprawa została wyłączona.

Trzeba przy tym pamiętać, że sąd ma obowiązek sprawdzić swoją właściwość z urzędu. Jeżeli stwierdzi swoją niewłaściwość, przekazuje sprawę właściwemu sądowi. W przypadku rozprawy głównej może to nastąpić tylko wtedy, gdy wymaga to odroczenia rozprawy, co służy minimalizowaniu przestojów i zapewnieniu ekonomii procesowej. Na postanowienie sądu o przekazaniu sprawy do właściwego sądu przysługuje zażalenie. Daje to stronom możliwość ochrony swoich interesów w sytuacji, gdy kwestionują decyzję o właściwości. Oprócz tego, sąd wyższego rzędu może przekazać sprawę innemu sądowi równorzędnemu, jeśli większość osób wezwanych na rozprawę mieszka bliżej tego sądu. Celem jest zapewnienie wygody świadkom oraz oszczędność czasu i kosztów[8].

Podobnie Sąd Najwyższy, na wniosek prokuratora lub z inicjatywy właściwego sądu, może przekazać sprawę innemu sądowi, jeśli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości. Procedura ta ma na celu przeciwdziałanie lokalnym uwarunkowaniom, które mogłyby wpłynąć na obiektywizm sądu. Właściwy sąd ma 14 dni od otrzymania wniosku prokuratora na przekazanie sprawy i akt do Sądu Najwyższego.

Ewentualne spory właściwość między sądami rozstrzyga sąd wyższego rzędu. Sąd apelacyjny rozstrzyga spory między sądem rejonowym a okręgowym, natomiast Sąd Najwyższy rozstrzyga spory między sądem apelacyjnym a innym sądem powszechnym. W czasie trwania sporu każdy z sądów wykonuje pilne czynności, które nie mogą czekać na zakończenie sporu. W art. 39 KPK mamy też określone spory kompetencyjne między sądem powszechnym a wojskowym. Wynika z tego, ze jeżeli sąd wojskowy przekazuje sprawę do sądu powszechnego lub jej nie przyjmuje, sprawę rozpoznaje sąd powszechny. Pozwala to na wyraźne ustalenie, kto jest odpowiedzialny za rozpoznanie sprawy, gdy dochodzi do sporu kompetencyjnego.

Przepisy te mają na celu sprawne ustalanie właściwości sądu, organizowanie postępowań, gdy w sprawach zachodzi łączność podmiotowa lub przedmiotowa, oraz zapewnienie, że spory dotyczące kompetencji sądów są rozwiązywane szybko i skutecznie. Sąd Najwyższy odgrywa kluczową rolę w rozstrzyganiu sporów, w przypadkach gdy kluczowe jest dobro wymiaru sprawiedliwości.

Wyłączenie sędziego

Ostatnią z instytucji omawianą na gruncie tego rozdziału będą zaś kwestie dotyczące możliwości wyłączenia sędziego ze sprawy. Wyłączenie sędziego to instytucja, która zapewnia bezstronność procesu sądowego poprzez wykluczenie sędziego z udziału w sprawie w sytuacjach, które mogłyby wpłynąć na jego obiektywizm. Przepisy o wyłączeniu sędziego znajdują się w artykułach 40 i 41 Kodeksu postępowania karnego.

W § 1 art. 40 wymieniono przypadki, w których sędzia musi zostać wyłączony z mocy prawa, tzw. iudex inhabilis. Oznacza to, że bez konieczności składania wniosku przez strony, sędzia automatycznie jest wykluczony z rozpoznania sprawy, jeśli wystąpi jedna z poniższych przesłanek[9]:

1. Bezpośrednie powiązanie ze sprawą – sędzia jest stroną lub sprawa dotyczy jego bezpośrednio.
2. Bliskie relacje z uczestnikami postępowania – sędzia jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego, ich obrońcy, pełnomocnika lub pozostaje z nimi we wspólnym pożyciu.
3. Krewni lub powinowaci stron – dotyczy relacji rodzinnych z osobami wymienionymi w pkt 2, aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa.
4. Bycie świadkiem w sprawie – jeśli sędzia był świadkiem lub biegłym.
5. Poprzedni udział w sprawie – np. jako prokurator, obrońca, pełnomocnik strony lub osoba prowadząca postępowanie przygotowawcze.
6. Udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia – wyłącza się sędziego, jeśli brał udział w wydaniu decyzji, która została później zaskarżona.
7. Orzeczenie uchylone lub zaskarżone – udział w wydaniu uchylonego orzeczenia również wyklucza sędziego.
8. Udział w mediacji – gdy sędzia wcześniej prowadził mediację w tej sprawie.

Sędzia zostaje wyłączony nawet po ustaniu powyższych relacji (np. rozwód nie wpływa na przywrócenie możliwości orzekania w danej sprawie). W przypadku ponownego rozpoznania sprawy (wznowienie, kasacja lub skarga nadzwyczajna) sędzia, który wcześniej wydał orzeczenie, nie może orzekać ponownie. Ta zasada ma na celu ochronę przed konfliktami interesów i zapewnienie świeżego spojrzenia na sprawę.

Artykuł 41 dotyczy zaś sytuacji, gdy występuje uzasadniona wątpliwość co do bezstronności sędziego. Jest to tzw. iudex suspectus, czyli sędzia podejrzany o brak obiektywizmu. Różni się to od przypadków wymienionych w art. 40, ponieważ wyłączenie następuje na wniosek strony, a nie automatycznie. Sytuacje, które mogą budzić takie wątpliwości, nie muszą być obiektywnie udowodnione, wystarczy, że istnieją uzasadnione okoliczności sugerujące możliwość stronniczości.

Jeżeli wniosek o wyłączenie sędziego zostanie zgłoszony już po rozpoczęciu przewodu sądowego, pozostawia się go bez rozpoznania, chyba że przyczyna wyłączenia powstała lub stała się znana stronie dopiero po rozpoczęciu przewodu. Zapis ten ma na celu zapobieganie nadużywaniu prawa do wyłączenia sędziego jako sposobu na opóźnienie postępowania[10].

Tak samo wniosek o wyłączenie sędziego, który opiera się na tych samych podstawach faktycznych, co wcześniej rozpatrzony wniosek, pozostawia się bez rozpoznania. Innymi słowy, nie można wielokrotnie składać tego samego wniosku o wyłączenie, opartego na tych samych przesłankach. Ta regulacja jest odpowiedzią na sytuacje, w których strony mogłyby nadużywać prawa do składania wniosku o wyłączenie sędziego, celem opóźnienia postępowania lub wywarcia presji na skład orzekający. Poprzez pozostawienie takiego wniosku bez rozpoznania, procedura staje się bardziej efektywna, a sąd unika zbędnego wydłużania postępowania.

Wskazania wymaga też, że wyłączenie sędziego może nastąpić:

1. Na żądanie samego sędziego – jeśli sędzia sam uważa, że zachodzą okoliczności mogące wpłynąć na jego obiektywizm.
2. Z urzędu – inicjatywa może pochodzić od sądu, jeśli uzna to za uzasadnione.
3. Na wniosek strony – strona postępowania może złożyć wniosek o wyłączenie sędziego, jeśli ma uzasadnione podstawy do wątpliwości co do jego bezstronności.

W sytuacji, gdy sędzia uznaje, że występują przesłanki wyłączenia go na podstawie art. 40 (tj. iudex inhabilis), ma obowiązek wycofać się z udziału w sprawie, składając pisemne oświadczenie do akt. W takiej sytuacji automatycznie wyznaczany jest inny sędzia do rozpoznania sprawy. Jeżeli wniosek o wyłączenie został zaś złożony na podstawie art. 41, sędzia może dołączyć do akt oświadczenie wyjaśniające swoją perspektywę na zarzuty. Wnioski o wyłączenie powinny być rozpatrywane bezzwłocznie. W przypadku wyłączenia sędziego, wszystkie czynności procesowe dokonane po złożeniu wniosku uznaje się za bezskuteczne, co zabezpiecza strony przed niekorzystnymi skutkami potencjalnej stronniczości.

Zwykle natomiast w praktyce o wyłączeniu orzeka sąd prowadzący sprawę. W składzie rozpoznającym nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wniosek o wyłączenie. Jeśli niemożliwe jest utworzenie takiego składu, decyzję podejmuje sąd wyższego rzędu. Jest to mechanizm zabezpieczający przed sytuacjami, w których brak jest wystarczającej liczby sędziów w danym sądzie[11].

W sytuacji, gdy wyłączenie sędziów uniemożliwia rozpoznanie sprawy w danym sądzie, sąd wyższego rzędu może przekazać sprawę do innego sądu równorzędnego. Jest to szczególna regulacja mająca na celu zapewnienie sprawnego przebiegu postępowania i unikanie paraliżu sądu w wyniku wyłączenia sędziów. Przepisy o wyłączeniu sędziów stosuje się odpowiednio także do referendarzy sądowych i ławników. W przypadku wyłączenia referendarza decyzję podejmuje sąd w składzie jednego sędziego, co upraszcza procedurę w porównaniu do procedur związanych z wyłączeniem sędziów.

Instytucja wyłączenia sędziego ma kluczowe znaczenie dla zagwarantowania sprawiedliwości i bezstronności postępowania sądowego. Przepisy te chronią proces przed wpływami osobistymi, które mogłyby zaburzyć obiektywizm sądu. Wyłączenie sędziego na podstawie art. 40 i 41 ma służyć nie tylko zabezpieczeniu interesów stron postępowania, ale również budowaniu zaufania do wymiaru sprawiedliwości jako instytucji niezależnej i bezstronnej[12].

Zadania aktywizujące i kazus

Oprócz tego, mam dla Ciebie jeszcze krótki kazus. Sędzia w sprawie Pani X był dwadzieścia lat temu jej małżonkiem. Wtedy doszło jednak do rozwodu, a strony od tamtej pory nie mają ze sobą kontaktu. Czy istnieją tu przesłanki do wyłączenia sędziego?

Odpowiedź: Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób. Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli. Wydaje się zatem, że mimo że strony nie mają ze sobą kontaktu, to fakt, że byli małżonkami determinuje konieczność wyłączenia takiego sędziego ze sprawy.

Na koniec lekcji w ramach zadań aktywizujących przemyśl poniższe pytania, postaraj się wypisać sobie na kartce odpowiedzi na te pytania, a w razie wątpliwości znajdź odpowiedzi w przepisach albo odcinku.

Zadanie 1: Jak w postępowaniu karnym wyglądają regulacje dotyczące właściwości miejscowej sądu?

Zadanie 2: W jakich sprawach karnych orzekają sądy okręgowe?

Zadanie 3: W jakim składzie rozpoznaje sprawę sąd na rozprawie głównej?

Zadanie 4: Kiedy może dojść do zmiany właściwości sądu w sprawie karnej?

[1] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 37 z późn. zm.).

[2] M. Kurowski [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, (red.) D. Świecki, LEX/el. 2024, art. 17.

[3] D. Bek, O (nie)dopuszczalności skierowania sprawy karnej do mediacji na etapie postępowania przygotowawczego w fazie in rem, Palestra 2024, nr 7, s. 78.

[4] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 sierpnia 2022 roku, sygn. akt II AKa 206/22, Biul.SAKa 2023, nr 3, poz. 15.

[5] Z. Świda, Właściwość sądu i prawo strony do rozstrzygania sprawy „w rozsądnym terminie”, PiP 2005, nr 10, s. 41.

[6] J. Kosonoga, Skład sądu na rozprawie głównej, Ius.Novum 2016, nr 4, s. 86.

[7] D. Kaczorkiewicz, Właściwość z przekazania sprawy karnej, PS 2014, nr 3, s. 103.

[8] J. Gudowski, Wyłączenie sądu jako organu wymiaru sprawiedliwości – nowa instytucja w prawie procesowym cywilnym i karnym, PS 2021, nr 6, s. 20.

[9] Z. R. Kmiecik, Wyłączenie sędziego. Uwagi prawnoporównawcze, Prok.i Pr. 2023, nr 7-8, s. 138.

[10] A. Łukaszewicz, Wniosek, który pozwala zmienić sędziego, Rzeczposp. PCD 2017, nr 2, s. 9.

[11] K. J. Leżak, Skuteczność zarzutu opartego na naruszeniu art. 41 § 1 k.p.k., a standard rzetelnego procesu, Ius.Novum 2011, nr 2, s. 44.

[12] https://www.infor.pl/prawo/prawo-karne/postepowanie-karne/6399884,wylaczenie-sedziego-w-procesie-karnym-kiedy-ma-miejsce-i-jak-zlozyc-s.html (dostęp online 12.11.2024).