Kurs postępowanie karne #3 - Strony postępowania

Wstęp

Na początku należy wspomnieć, że niniejszy artykuł jest trzecim z serii artykułów (oraz materiałów wideo) dotyczących postępowania karnego w ramach kursu (szkolenia) z tej gałęzi prawa. Zapraszamy też na nasz kanał YouTube ,,Prawo dla Ciebie” i zachęcamy do zostawienia subskrypcji. Pełny dostęp do kursu z postępowania karnego można wykupić tutaj: www.prawodlaciebie.elms.pl

Na gruncie tego artykułu omówione zostaną natomiast podstawowe kwestie związane ze stronami postępowania.

Strony postępowania

Postępowanie karne w Polsce obejmuje szereg uczestników, z których najważniejsi to strony procesowe. Każda ze stron pełni określoną rolę, mającą wpływ na przebieg i wynik procesu. Strony postępowania karnego różnią się rolami i prawami, które przysługują im na poszczególnych etapach procesu. W Polsce głównymi stronami postępowania karnego są: oskarżyciel publiczny (prokurator), oskarżony, obrońca, pokrzywdzony oraz inne osoby, które omówimy na gruncie tego rozdziału.

Oskarżyciel publiczny

W polskim postępowaniu karnym oskarżyciel publiczny odgrywa kluczową rolę w ściganiu przestępstw. Jego zadaniem jest reprezentowanie interesu publicznego, zapewnienie sprawiedliwości oraz przeciwdziałanie bezkarności przestępców. Zgodnie z art. 45 K.p.k. § 1, oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami jest prokurator. To oznacza, że prokurator ma wyłączność na reprezentowanie oskarżenia publicznego, z wyjątkiem sytuacji, w których prawo przewiduje udział innych organów jako oskarżycieli publicznych. Prokurator wnosi akt oskarżenia i występuje w sądzie, przedstawiając dowody oraz argumenty na poparcie aktu oskarżenia. Jego celem jest wykazanie winy oskarżonego w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, zawsze z poszanowaniem zasad praworządności oraz obiektywizmu.

Prawa prokuratora obejmują m.in.:

prawo do prowadzenia dochodzenia i zbierania dowodów,
prawo do wnoszenia aktu oskarżenia,
prawo do udziału w rozprawach sądowych i zadawania pytań świadkom,
prawo do składania wniosków dowodowych i wypowiedzi końcowej.

Art. 45 § 2 K.p.k. przewiduje, że inne organy państwowe mogą pełnić funkcję oskarżyciela publicznego z mocy szczególnych przepisów ustawy, które określają zakres ich działania. Przykładem mogą być funkcjonariusze organów inspekcyjnych, np. inspektorzy Państwowej Inspekcji Pracy lub organy ochrony środowiska, które w zakresie swoich kompetencji mogą podejmować działania związane ze ściganiem przestępstw określonych przepisami szczególnymi.

W art. 46 K.p.k. § 1 wskazano, że w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego udział oskarżyciela publicznego w rozprawie jest obowiązkowy, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wyjątkiem są sytuacje, kiedy postępowanie przygotowawcze zakończyło się w formie dochodzenia, czyli mniej sformalizowanej formy śledztwa. Wówczas brak obecności oskarżyciela publicznego na rozprawie nie wstrzymuje jej toku, a przewodniczący lub sąd może uznać obecność prokuratora za konieczną (art. 46 § 2 K.p.k.)[1].

Aby zapewnić obiektywizm, art. 47 K.p.k. przewiduje możliwość wyłączenia oskarżyciela publicznego w sytuacjach, w których mogłoby dojść do konfliktu interesów lub wątpliwości co do bezstronności. Dotyczy to m.in. przypadków, gdy oskarżyciel lub inna osoba prowadząca postępowanie brała wcześniej udział w sprawie jako obrońca, pełnomocnik lub przedstawiciel społeczny.

Przesłanki wyłączenia oskarżyciela publicznego obejmują:

udział oskarżyciela w sprawie w innych rolach (np. jako obrońca lub pełnomocnik),
inne okoliczności wymienione w art. 40 § 1 pkt 1-4, 6 i 10 K.p.k., np. sytuacje, w których oskarżyciel mógłby być uznany za osobę zainteresowaną wynikiem postępowania.

Nadto, art. 48 K.p.k. wskazuje procedurę wyłączenia oskarżyciela publicznego, która odbywa się na wniosek prokuratora nadzorującego postępowanie lub bezpośredniego przełożonego. Czynności dokonane przez wyłączonego oskarżyciela są ważne, ale czynności dowodowe mogą być powtórzone na żądanie strony, jeśli jest to możliwe.

Z uwagi na to, oskarżyciel publiczny pełni fundamentalną rolę w polskim postępowaniu karnym jako osoba odpowiedzialna za ściganie przestępstw w imieniu państwa. Prokurator jest głównym oskarżycielem publicznym, ale przepisy przewidują także możliwość udziału innych organów jako oskarżycieli w szczególnych przypadkach. Obecność oskarżyciela publicznego na rozprawie jest z reguły obowiązkowa, co podkreśla wagę jego roli w realizacji sprawiedliwości. Zasady wyłączenia oskarżyciela publicznego mają na celu zagwarantowanie bezstronności i rzetelności procesu karnego.

Pokrzywdzony w postępowaniu karnym

Drugim z omawianych podmiotów jest pokrzywdzony. Pokrzywdzonym w postępowaniu karnym jest podmiot, którego dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Zgodnie z art. 49 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.), pokrzywdzonym może być:

osoba fizyczna,
osoba prawna,
instytucja państwowa lub samorządowa, a także inna jednostka organizacyjna, której przepisy przyznają zdolność prawną, mimo że nie ma osobowości prawnej (art. 49 § 2 k.p.k.)[2].

Dodatkowo za pokrzywdzonego uznaje się również zakład ubezpieczeń, jeżeli pokrył on szkodę wyrządzoną przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia (art. 49 § 3 k.p.k.).W przypadkach przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (np. art. 218-221 k.k.), Państwowa Inspekcja Pracy może działać jako pokrzywdzony. Warunkiem jest ujawnienie przestępstwa lub złożenie wniosku o wszczęcie postępowania (art. 49 § 3a k.p.k.).

Idąc dalej, pokrzywdzony może złożyć wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub wniosek o zakaz kontaktowania się aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (art. 49a k.p.k.). Uprawnienie to przysługuje również prokuratorowi.

Dodatkowo, jeżeli nie da się jednoznacznie ustalić wieku pokrzywdzonego, ale istnieje uzasadnione przypuszczenie, że jest on małoletni, stosuje się przepisy kodeksu dotyczące małoletnich (art. 49b k.p.k.). Ma to na celu zapewnienie szczególnej ochrony i uwzględnienie specyficznych potrzeb małoletnich pokrzywdzonych. Do tego, pokrzywdzony nie może występować w tej samej sprawie jako oskarżony, chyba że przepisy stanowią inaczej (art. 50 k.p.k.). W wyjątkowych przypadkach przewidzianych w art. 497 i art. 498 § 3 k.p.k., taka kumulacja jest dopuszczalna.

Zasady reprezentacji pokrzywdzonego w postępowaniu karnym są różne w zależności od jego statusu:

Pokrzywdzony niebędący osobą fizyczną – jego interesy reprezentuje organ uprawniony do działania w jego imieniu (art. 51 § 1 k.p.k.).
Małoletni lub ubezwłasnowolniony – prawa wykonuje jego przedstawiciel ustawowy lub osoba, pod której stałą opieką się znajduje (art. 51 § 2 k.p.k.). Jeśli sytuacja tego wymaga, prokurator lub sąd może złożyć wniosek o wyznaczenie reprezentanta dziecka zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 51 § 2a k.p.k.).
Osoba nieporadna – jej prawa może wykonywać osoba, pod której opieką się znajduje, np. z powodu wieku lub stanu zdrowia (art. 51 § 3 k.p.k.).

Jak wskazywał zaś Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 grudnia 2023 roku: ,,Pokrzywdzonym może być tzw. ułomna osoba prawna. Status ten przysługuje bowiem nie tylko osobie fizycznej i prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 k.p.k.), lecz także – we wskazanych okolicznościach – niemającej osobowości prawnej instytucji państwowej lub samorządowej oraz innej jednostce organizacyjnej, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną (art. 49 § 2 k.p.k.). Do tej ostatniej kategorii należy niewątpliwie spółka jawna, która zgodnie z art. 8 § 1 k.s.h. w zw. z art. 4 § 1 pkt 1 k.s.h. może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana”[3].

Pokrzywdzony odgrywa kluczową rolę w postępowaniu karnym, reprezentując interes ofiary przestępstwa i wnosząc istotne wnioski, takie jak o naprawienie szkody czy zakaz kontaktu z oskarżonym. Funkcja pokrzywdzonego jest zatem istotna nie tylko dla przebiegu postępowania, ale także dla zapewnienia sprawiedliwości społecznej i ochrony prawnej ofiar przestępstw.

Przepisy k.p.k. nadają pokrzywdzonemu szczególne uprawnienia, a także zapewniają mu wsparcie w zakresie reprezentacji, gdyby nie był w stanie samodzielnie realizować swoich praw. W sytuacji zaś, gdy pokrzywdzony w postępowaniu karnym umiera, prawo przewiduje możliwość wykonywania przysługujących mu uprawnień przez osoby najbliższe lub osoby pozostające na jego utrzymaniu. Jest to mechanizm, który zapewnia ciągłość postępowania oraz możliwość ochrony interesów ofiary przestępstwa, mimo jej śmierci.

Pokrzywdzony ma prawo np.:

do uczestnictwa w postępowaniu przygotowawczym i sądowym,
do składania wniosków dowodowych,
do ustanowienia pełnomocnika,
do odwoływania się od postanowień lub orzeczeń, które bezpośrednio go dotyczą.

Zgodnie natomiast z art. 52 Kodeksu postępowania karnego w razie śmierci pokrzywdzonego jego prawa mogą przejąć osoby najbliższe (np. małżonek, dzieci, rodzice) lub osoby pozostające na jego utrzymaniu. Jeśli brak takich osób lub są one nieujawnione, prokurator ma prawo działać z urzędu, co jest szczególnie istotne w sytuacjach, gdy z przyczyn proceduralnych nie ma osób gotowych lub uprawnionych do dochodzenia roszczeń pokrzywdzonego[4].

Kolejny aspekt związany z ochroną pokrzywdzonych odnosi się do obowiązku ustalenia szczególnych potrzeb i warunków osobistych pokrzywdzonego w toku postępowania karnego. W myśl art. 52a Kodeksu postępowania karnego organ prowadzący postępowanie karne musi:

Ustalić sytuację pokrzywdzonego – obejmuje to zarówno jego cechy osobiste, jak i skutki przestępstwa, które mogły go dotknąć. Dzięki temu można odpowiednio dopasować środki ochrony oraz postępowanie z nim w trakcie procesu.
Odebrać oświadczenie – przed przystąpieniem do niektórych czynności procesowych, np. przesłuchania, organ ma obowiązek zapytać pokrzywdzonego, czy chce skorzystać z przewidzianych środków ochronnych.
Stosowanie kwestionariusza indywidualnej oceny pokrzywdzonego – organ prowadzący postępowanie stosuje kwestionariusz, by ocenić potrzeby i warunki osobiste pokrzywdzonego. Procedura ta pozwala na zebranie pełnej informacji o sytuacji pokrzywdzonego i skutkach przestępstwa, co ma kluczowe znaczenie dla dostosowania ochrony do indywidualnych potrzeb danej osoby.

Oskarżyciel posiłkowy

Trzecim omawianym podmiotem jest oskarżyciel posiłkowy. Jest to rola, jaką może przyjąć pokrzywdzony w postępowaniu karnym, aby działać jako strona obok oskarżyciela publicznego (zwykle prokuratora) lub w miejsce tego oskarżyciela, jeżeli nie bierze on udziału w sprawie. Jest to istotne uprawnienie, które pozwala pokrzywdzonemu na aktywny udział w procesie sądowym i na wnoszenie oskarżenia na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania karnego.

Kodeks postępowania karnego rozróżnia dwa główne rodzaje oskarżyciela posiłkowego[5]:

Oskarżyciel posiłkowy uboczny – jest to rola, którą pokrzywdzony może przyjąć, gdy oskarżyciel publiczny wniósł już akt oskarżenia. Zgodnie z art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego, pokrzywdzony może oświadczyć, że będzie działał jako oskarżyciel posiłkowy, aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Pokrzywdzony, który nie wystąpił wcześniej jako oskarżyciel posiłkowy, może przystąpić do postępowania również w przypadku cofnięcia aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego, w terminie 14 dni od powiadomienia o cofnięciu.
Oskarżyciel posiłkowy subsydiarny – pokrzywdzony może pełnić tę rolę, jeśli postępowanie karne zostało umorzone przez prokuratora nadrzędnego, a następnie decyzję o umorzeniu podtrzymano. Zgodnie z art. 55 § 1, pokrzywdzony ma prawo do wniesienia aktu oskarżenia do sądu w ciągu miesiąca od doręczenia mu postanowienia prokuratora nadrzędnego o utrzymaniu umorzenia w mocy. Wniesienie aktu oskarżenia w trybie subsydiarnym wymaga reprezentacji przez profesjonalnego pełnomocnika – adwokata, radcę prawnego lub radcę Prokuratorii Generalnej RP.

Oskarżyciel posiłkowy posiada uprawnienia strony procesowej, co oznacza, że może m.in. składać wnioski dowodowe, zadawać pytania świadkom, brać udział w przesłuchaniach i przedstawiać swoje stanowisko. Jednakże jego obecność w sprawie nie jest całkowicie nieograniczona:

Sąd może ograniczyć liczbę oskarżycieli posiłkowych w sprawie, aby zapewnić prawidłowy tok postępowania (art. 56 § 1).
Oskarżyciel posiłkowy może zostać wykluczony z postępowania, jeśli nie złożył swojego aktu oskarżenia lub oświadczenia o przystąpieniu w terminie albo jeśli nie jest osobą uprawnioną (art. 56 § 2). Na to postanowienie przysługuje zażalenie.

Ponadto, oskarżyciel posiłkowy może odstąpić od oskarżenia, co skutkuje brakiem możliwości ponownego przystąpienia do sprawy (art. 57 § 1). W przypadku nieobecności oskarżyciela posiłkowego na rozprawie głównej bez usprawiedliwienia, również uznaje się to za odstąpienie od oskarżenia (art. 57 § 1a).

Oprócz tego, zgodnie z art. 58 Kodeksu postępowania karnego, śmierć oskarżyciela posiłkowego nie tamuje postępowania. Bliscy zmarłego lub osoby pozostające na jego utrzymaniu mogą przystąpić do postępowania w jego charakterze. Jeśli zmarły oskarżyciel posiłkowy samodzielnie popierał oskarżenie, sąd stosuje przepisy dotyczące zastąpienia oskarżyciela posiłkowego na wniosek uprawnionych osób[6].

W praktyce oskarżyciel posiłkowy ma znaczącą rolę szczególnie w przypadkach, gdy pokrzywdzony chce aktywnie uczestniczyć w procesie lub gdy jest niezadowolony z działań oskarżyciela publicznego. Może to dotyczyć spraw, w których pokrzywdzony ma istotne interesy osobiste lub gdy ma przekonanie, że oskarżyciel publiczny nie wykazuje wystarczającego zaangażowania.

Instytucja oskarżyciela posiłkowego pełni ważną funkcję, pozwalając pokrzywdzonym na ochronę ich praw i interesów w procesie karnym, nawet w obliczu biernej postawy prokuratora. Wzmaga to możliwość kontroli społecznej nad wymiarem sprawiedliwości i umożliwia pokrzywdzonym większy wpływ na przebieg postępowania karnego, co jest istotne dla realizacji sprawiedliwości w indywidualnych przypadkach.

Oskarżyciel prywatny

Po czwarte, omówienia wymaga także oskarżyciel prywatny. Oskarżyciel prywatny odgrywa w polskim postępowaniu karnym szczególną rolę w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. Przepisy regulujące tę instytucję zawarte są w Kodeksie postępowania karnego, a ich głównym celem jest umożliwienie pokrzywdzonemu samodzielnego dochodzenia sprawiedliwości w przypadkach, gdy przestępstwa, choć dotykają jego interesów, nie zagrażają bezpośrednio interesowi publicznemu, co nie wymaga interwencji prokuratora.

Zgodnie z art. 59 § 1, pokrzywdzony może jako oskarżyciel prywatny wnosić i popierać oskarżenie o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. Przestępstwa te obejmują zazwyczaj czyny mniej szkodliwe społecznie, jak zniesławienie czy naruszenie nietykalności cielesnej. W takim przypadku pokrzywdzony nie tylko wnosi akt oskarżenia, ale także aktywnie uczestniczy w postępowaniu, mając obowiązek przedstawiania dowodów oraz prowadzenia sprawy[7].

Dodatkowo, zgodnie z art. 59 § 2, inny pokrzywdzony tym samym czynem może dołączyć do toczącego się postępowania aż do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Jest to ważne, ponieważ umożliwia innym osobom, które ucierpiały z powodu tego samego przestępstwa, wzięcie udziału w procesie i wnoszenie własnych roszczeń.

Co istotne, prokurator ma prawo przystąpić do postępowania jako oskarżyciel publiczny, jeśli wymaga tego ochrona praworządności lub interes społeczny (Art. 60 § 1). Jeśli prokurator przystąpi do postępowania, toczy się ono z urzędu, a pokrzywdzony, który wniósł oskarżenie, zyskuje status oskarżyciela posiłkowego, co daje mu dodatkowe prawa procesowe. Gdy prokurator odstąpi od oskarżenia, pokrzywdzony wraca do statusu oskarżyciela prywatnego, o ile zdecyduje się podtrzymać oskarżenie (Art. 60 § 3-4).

Idąc dalej, art. 60a gwarantuje oskarżycielowi prywatnemu, który nie posługuje się językiem polskim w stopniu wystarczającym, prawo do otrzymania przetłumaczonego orzeczenia, jeśli podlega ono zaskarżeniu lub kończy postępowanie. Umożliwia to pełny dostęp do sprawiedliwości i zrozumienie rozstrzygnięcia przez osoby posługujące się innymi językami.

Wreszcie, śmierć oskarżyciela prywatnego skutkuje zawieszeniem postępowania. Osoby najbliższe lub będące na jego utrzymaniu mogą jednak wstąpić w prawa zmarłego, kontynuując postępowanie w jego imieniu. Jeśli żadna z uprawnionych osób nie zdecyduje się na to w terminie trzech miesięcy, postępowanie zostaje umorzone (Art. 61 § 2).

Instytucja oskarżyciela prywatnego daje pokrzywdzonemu autonomię w dochodzeniu swoich praw w przypadkach drobniejszych przestępstw. Umożliwia mu samodzielne wniesienie oskarżenia i prowadzenie procesu, z możliwością wsparcia przez prokuratora, jeśli wymaga tego interes publiczny. System ten ma na celu równoważenie prawa do obrony własnych interesów z zachowaniem zasady proporcjonalności w stosowaniu karnego aparatu państwowego, a także zapewnienie dostępu do sprawiedliwości osobom, które nie posługują się językiem polskim[8].

Oskarżony w postępowaniu karnym

Piątym z omawianych jest oskarżony. Polskie prawo karne rozróżnia jednak pojęcia „podejrzanego” i „oskarżonego”. Zgodnie z art. 71 Kodeksu postępowania karnego:

Podejrzany to osoba, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów lub wobec której, bez formalnego postanowienia, rozpoczęto przesłuchanie jako podejrzanego.
Oskarżony to osoba, przeciwko której wniesiono oskarżenie do sądu. Może to również dotyczyć osoby, wobec której prokurator złożył wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek z art. 335 § 1 KPK.

Jeśli Kodeks postępowania karnego używa ogólnego określenia „oskarżony”, obejmuje to również podejrzanego.Z uwagi na status oskarżonego, posiada on wiele różnych praw na gruncie postępowania karnego. Dla przykładu, oskarżony, który nie posługuje się biegle językiem polskim, ma prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza. Tłumacza należy wezwać do czynności z udziałem oskarżonego, a także na jego wniosek umożliwić porozumienie się z obrońcą. Tłumaczenie powinno obejmować istotne dokumenty, takie jak akt oskarżenia i orzeczenia.

Prawa oskarżonego obejmują na przykład:

prawo do obrony i wyznaczenia obrońcy,
prawo do składania wyjaśnień lub odmowy składania wyjaśnień,
prawo do składania wniosków dowodowych,
prawo do obecności przy czynnościach procesowych,
prawo do apelacji od wyroku.

Nadto, oskarżony tymczasowo aresztowany ma prawo do kontaktu z obrońcą bez obecności osób trzecich, także w formie korespondencyjnej. W postępowaniu przygotowawczym prokurator może jednak, w uzasadnionych przypadkach, kontrolować tę komunikację lub nadzorować kontakt. Takie ograniczenia nie mogą jednak trwać dłużej niż 14 dni od dnia aresztowania[9].

Oskarżony nie ma przy tym obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani przedstawiania dowodów, które mogłyby działać na jego niekorzyść. Jednak prawo nakłada na oskarżonego obowiązek poddania się:

Oględzinom ciała, badaniom nieinwazyjnym oraz czynnościom takim jak pobranie odcisków palców, wykonanie zdjęć i okazanie w celach identyfikacyjnych.
Badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz pobraniu materiału biologicznego (krew, włosy, wymaz z policzka) przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa zdrowotnego.

Oskarżony musi także informować organ prowadzący postępowanie o każdej zmianie adresu lub danych kontaktowych oraz stawić się na każde wezwanie w toku postępowania karnego. W przypadku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa, oskarżony może być zatrzymany i przymusowo doprowadzony. Oskarżony poniżej 18 roku życia lub ubezwłasnowolniony może być przy tym reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego, który może podejmować w jego imieniu wszelkie czynności procesowe, w tym wnosić środki zaskarżenia i ustanowić obrońcę.

Oskarżony ma także prawo do obrony. Oskarżony, który nie ma obrońcy z wyboru i wykaże, że nie może ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla siebie lub rodziny, ma prawo do obrońcy z urzędu. Prawo to przysługuje również na potrzeby określonych czynności procesowych. Wobec tego, oskarżony w postępowaniu karnym posiada liczne prawa, mające na celu zagwarantowanie sprawiedliwego procesu i ochronę jego interesów, m.in. dostęp do obrońcy, prawo do tłumacza i reprezentację przez osobę trzecią w określonych przypadkach. Oskarżony jest jednak również zobowiązany do współpracy z organami procesowymi i przestrzegania ustalonych obowiązków proceduralnych.

Obrońcy i pełnomocnicy

Wskazania wymagają także obrońcy i pełnomocnicy, którzy także są obecni w postępowaniu karnym. W polskim postępowaniu karnym rolę obrońcy i pełnomocnika odgrywają osoby z uprawnieniami nadanymi na mocy przepisów o adwokaturze oraz radcach prawnych. Obrońca pełni funkcję ochrony interesów oskarżonego, natomiast pełnomocnik reprezentuje inne strony, takie jak pokrzywdzony lub osoby zainteresowane sprawą, które nie są oskarżonymi[10].

Zgodnie z art. 82 k.p.k., obrońcą oskarżonego może być wyłącznie adwokat lub radca prawny. Oskarżony sam wybiera swojego obrońcę (art. 83 § 1 k.p.k.), jednak w przypadku oskarżonego pozbawionego wolności, obrońcę może ustanowić inna osoba, o czym należy niezwłocznie poinformować oskarżonego. Ustanowienie obrońcy, czy to z wyboru, czy z urzędu, upoważnia go do działania na każdym etapie postępowania (art. 84 § 1 k.p.k.). Obrońca z urzędu jest zobowiązany do reprezentowania oskarżonego do czasu prawomocnego zakończenia sprawy, a w szczególnych przypadkach sąd może wyznaczyć innego obrońcę do wykonania czynności poza miejscem zamieszkania dotychczasowego obrońcy (art. 84 § 2 k.p.k.).

Dodatkowo, obrońca może reprezentować kilku oskarżonych jedynie wtedy, gdy ich interesy nie są sprzeczne. W przypadku stwierdzenia sprzeczności interesów, sąd wyznacza innym oskarżonym termin na ustanowienie nowych obrońców, a w przypadku obrony z urzędu – przydziela im innego obrońcę (art. 85 k.p.k.).Ponadto, zgodnie z przepisami, obrońca podejmuje działania jedynie na korzyść oskarżonego (art. 86 § 1 k.p.k.), a jego obecność nie wyklucza osobistego udziału oskarżonego w postępowaniu (art. 86 § 2 k.p.k.).

Obrońca ma prawo między innymi:

do zapoznania się z materiałem dowodowym,
do składania wniosków dowodowych,
do uczestnictwa w przesłuchaniach i zadawania pytań,
do reprezentowania oskarżonego w sądzie oraz do składania środków odwoławczych.

Wskazać trzeba także na rolę pełnomocnika w postępowaniu karnym. Pełnomocnika mogą ustanowić strony inne niż oskarżony, np. pokrzywdzony, a także osoby niebędące stroną, jeżeli ich interesy tego wymagają (art. 87 § 1 i § 2 k.p.k.). Sąd lub prokurator może jednak odmówić dopuszczenia pełnomocnika, jeśli uzna, że nie jest to konieczne dla ochrony interesów osoby niebędącej stroną. Zgodnie zaś z art. 88 k.p.k., pełnomocnikiem może być adwokat, radca prawny lub radca Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Pełnomocnikowi z urzędu przysługują analogiczne uprawnienia, jak te nadane obrońcy, a jego działania regulują także przepisy procedury cywilnej (art. 89 k.p.k.)[11].

Reasumując, w polskim systemie prawnym obrońca i pełnomocnik pełnią różne, choć komplementarne role. Obrońca skupia się wyłącznie na ochronie interesów oskarżonego, podczas gdy pełnomocnik reprezentuje interesy innych stron lub osób mających interes w sprawie. Obie te funkcje są kluczowe dla zapewnienia sprawiedliwości w procesie karnym i gwarantują uczestnikom postępowania ich prawa.

Przedstawiciel społeczny

Ostatnim z omawianych podmiotów będzie zaś przedstawiciel społeczny. W polskim postępowaniu karnym instytucja przedstawiciela społecznego, regulowana przez art. 90–91 Kodeksu postępowania karnego, pozwala organizacjom społecznym na uczestnictwo w sprawach sądowych w imię ochrony interesu społecznego lub indywidualnego, jeśli jest to zgodne z ich celami statutowymi. Celem tej instytucji jest umożliwienie organizacjom włączenia się w sprawy, które mogą mieć znaczenie z punktu widzenia wartości społecznych, takich jak prawa człowieka, wolności obywatelskie czy inne kwestie wspierające dobro społeczne.

Zgodnie z art. 90 § 1 Kodeksu postępowania karnego, organizacja społeczna może zgłosić chęć udziału w postępowaniu sądowym, jeśli istnieje potrzeba ochrony interesu społecznego lub indywidualnego, który jest objęty jej zadaniami statutowymi. Organizacja musi w zgłoszeniu wskazać, który interes społeczny lub indywidualny uzasadnia jej udział, a także przedłożyć sądowi odpis statutu lub dokument regulujący działalność organizacji, by wykazać zgodność celów statutowych z interesem, który zamierza chronić. Wraz z wnioskiem o uczestnictwo organizacja powinna wyznaczyć swojego przedstawiciela oraz dostarczyć pisemne upoważnienie dla tej osoby do reprezentacji[12].

Warto wskazać także, że udział przedstawiciela społecznego wymaga co do zasady zgody przynajmniej jednej ze stron. Jeśli którakolwiek ze stron wyrazi sprzeciw, sąd może wykluczyć przedstawiciela z postępowania (art. 90 § 3). Sąd może jednak dopuścić przedstawiciela do postępowania nawet bez zgody stron, jeśli uzna, że jest to w interesie wymiaru sprawiedliwości (art. 90 § 4). Jeśli sąd natomiast stwierdzi, że organizacja nie spełnia przesłanek dotyczących ochrony interesu społecznego lub indywidualnego, może odmówić jej udziału w postępowaniu (art. 90 § 5).

Co więcej, sąd może ograniczyć liczbę przedstawicieli organizacji społecznych, jeśli uzna, że jest to konieczne dla zapewnienia prawidłowego przebiegu postępowania. W takiej sytuacji oskarżyciel i oskarżony mogą wskazać maksymalnie dwóch przedstawicieli, których obecność uznają za potrzebną (art. 90 § 6). Jeżeli zaś w sprawie występuje więcej oskarżonych lub oskarżycieli, każda ze stron może wskazać jednego przedstawiciela. Gdy strony nie dokonają wskazania, jest to traktowane jako cofnięcie zgody na udział tych przedstawicieli w postępowaniu. Sąd może jednak postanowić o dalszym uczestnictwie przedstawicieli w interesie wymiaru sprawiedliwości.

Na koniec trzeba podkreślić także, że artykuł 91 Kodeksu postępowania karnego określa, że dopuszczony do postępowania przedstawiciel organizacji społecznej ma prawo uczestniczyć w rozprawie, wypowiadać się na niej oraz składać pisemne oświadczenia. Udział ten umożliwia organizacji aktywne reprezentowanie interesów społecznych lub indywidualnych zgodnych z jej celami, co pozwala na wzbogacenie postępowania o perspektywę społeczną i może wpływać na decyzje sądu w zakresie ochrony wartości społecznych.

Instytucja przedstawiciela społecznego w postępowaniu karnym jest zatem wyrazem troski o interes społeczny i zaangażowania organizacji w ochronę praw jednostek. Przepisy te pozwalają na udział organizacji społecznych w procesie, co może przyczynić się do sprawiedliwszego i pełniejszego rozpatrzenia sprawy, szczególnie gdy dotyczy ona ważnych kwestii społecznych lub praw obywatelskich. Sąd ma jednak kontrolę nad ich obecnością i udziałem, co zabezpiecza prawidłowy przebieg procesu oraz zapobiega nadmiernemu wpływowi organizacji na postępowanie sądowe[13].

Reasumując zatem, postępowanie karne w Polsce jest ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić równowagę pomiędzy stronami, z jednej strony zapewniając możliwość skutecznego ścigania przestępstw, a z drugiej — zagwarantowanie praw do obrony dla oskarżonego oraz możliwości dochodzenia roszczeń przez pokrzywdzonego.

Kazus i zadania aktywizujące

Oprócz tego, mam dla Ciebie jeszcze krótki kazus. Obrońca Pana Andrzeja Z. nie kontaktuje się z nim w szczegółach dotyczących sprawy, dokonuje czynności niezgodne z jego interesem i żąda, aby sam Pan Andrzej nie dokonywał czynności, które są sprzeczne z podejmowanymi przez obrońcę działaniami. Czy jest to zgodne z prawem?

Odpowiedź: Po pierwsze, obrońca może przedsiębrać czynności procesowe jedynie na korzyść oskarżonego. Po drugie, udział obrońcy w postępowaniu nie wyłącza osobistego działania w nim oskarżonego. Działania obrońcy Pana Andrzeja Z. nie są zatem zgodne z przepisami.

Na koniec lekcji w ramach zadań aktywizujących przemyśl poniższe pytania, postaraj się wypisać sobie na kartce odpowiedzi na te pytania, a w razie wątpliwości znajdź odpowiedzi w przepisach albo odcinku.

Zadanie 1: Jakie są różnice między podejrzanym a oskarżonym?

Zadanie 2: Jakie prawa w postępowaniu karnym ma pokrzywdzony?

Zadanie 3: Kim jest oskarżyciel posiłkowy i jakie ma uprawnienia?

Zadanie 4: Jakich czynności w toku postępowania karnego może dokonywać obrońca oskarżonego?

[1] K. Eichstaedt [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, (red.) D. Świecki, LEX/el. 2024, art. 46.

[2] S. Tarapata, Pokrzywdzony usiłowaniem nieudolnym. Artykuł polemiczny, Prok.i Pr. 2016, nr 12, s. 25.

[3] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2023 roku, sygn. akt V KK 457/23, LEX nr 3637399.

[4] I. Zielinko, Bezpośredniość jako element definicji pokrzywdzonego w procesie karnym, PS 2014, nr 3, s. 91.

[5] https://actavera.eu/prawo-karne/oskarzyciel-prywatny-i-posilkowy/ (dostęp online 14.11.2024).

[6] D. Tarnowska, Udział osoby najbliższej w postępowaniu karnym, Prok.i Pr. 2008, nr 12, s. 132.

[7] K. Krasny, „Prywatny” akt oskarżenia w sprawie o przestępstwo ścigane z urzędu, Prok.i Pr. 1996, nr 12, s. 30.

[8] E. Bieńkowska, Uprawnienia pokrzywdzonego w ujęciu nowych projektów nowelizacji prawa karnego, Prok.i Pr. 2014, nr 11-12, s. 72.

[9] P. Nowak, Definicja podejrzanego i oskarżonego a konstytucyjne prawo do obrony, Cz.PKiNP 2016, nr 4, s. 71.

[10] J. Kasiura, Moment wszczęcia postępowania przeciwko osobie, Prokurator 2011, nr 2, s. 65.

[11] W. Jakimko, M. Makarska, Postępowanie przed sądem, Prok.i Pr. 2022, nr 9, s. 140.

[12] J. Kil, Przedstawiciel społeczny w polskim procesie karnym de lege ferenda, PPP 2022, nr 4, s. 62.

[13] K. Papke-Olszauskas, K. Woźniewski, Przedstawiciel społeczny w polskim procesie karnym – wybrane zagadnienia, GSP 2003, nr 2, s. 152.

Kurs postępowanie karne #3 – Strony postępowania