Wstęp
Na początku należy wspomnieć, że niniejszy artykuł jest pierwszym z serii artykułów (oraz materiałów wideo) dotyczących postępowania karnego w ramach kursu (szkolenia) z tej gałęzi prawa. Zapraszamy też na nasz kanał YouTube ,,Prawo dla Ciebie” i zachęcamy do zostawienia subskrypcji. Pełny dostęp do kursu z prawa administracyjnego można wykupić tutaj: www.prawodlaciebie.elms.pl
Na gruncie tego artykułu omówione zostaną natomiast podstawowe kwestie związane z prawem karnym procesowym w Polsce – jego zasadami, funkcjami i cechami.
Prawo karne procesowe w Polsce
Przede wszystkim, prawo karne procesowe (zwane również postępowaniem karnym) to gałąź prawa, która reguluje sposób przeprowadzania postępowania karnego, czyli wszelkie czynności prawne podejmowane w celu ustalenia, czy doszło do popełnienia przestępstwa oraz czy dana osoba ponosi za nie odpowiedzialność karną. Prawo karne procesowe obejmuje zasady, które dotyczą: wszczęcia postępowania karnego, przebiegu postępowania przygotowawczego (śledztwa lub dochodzenia), postępowania przed sądem, wykonania orzeczeń sądowych, zasad odpowiedzialności procesowej.
Prawo karne procesowe w Polsce pełni kluczową rolę w zapewnieniu sprawiedliwości i porządku publicznego, określając zasady przeprowadzania postępowań karnych. Przestrzeganie fundamentalnych zasad takich jak domniemanie niewinności, prawo do obrony czy zasada prawdy materialnej gwarantuje sprawiedliwe traktowanie stron w procesie. Choć prawo to ewoluuje, jego głównym celem pozostaje ochrona praw człowieka oraz skuteczne zwalczanie przestępczości[1].
Źródła prawa karnego procesowego
Prawo karne procesowe w Polsce czerpie swoje podstawy z wielu źródeł, które regulują zasady postępowania w sprawach karnych. Te źródła to zarówno krajowe akty prawne, jak i międzynarodowe umowy, które Polska zobowiązała się przestrzegać. Ich celem jest zapewnienie zgodności procedur karnych z zasadami państwa prawa oraz ochrony praw człowieka. Do najważniejszych źródeł postępowania karnego w Polsce należy Kodeks postępowania karnego (KPK) – to podstawowy akt prawny regulujący polskie postępowanie karne[2]. Uchwalony został 6 czerwca 1997 r i obowiązuje od 1 września 1998 r., Kodeks ten stanowi ramy prawne dla wszystkich działań podejmowanych w ramach postępowań karnych. KPK określa zasady działania sądów, prokuratury, policji oraz innych organów procesowych, a także prawa i obowiązki stron postępowania.
Kodeks ten dzieli się na 15 działów, które obejmują różnorodne aspekty postępowania karnego, takie jak zasady dotyczące sądów, stron postępowania, dowodów, środków przymusu, a także przepisy regulujące nadzwyczajne środki zaskarżenia i postępowanie wykonawcze. Znajdują się w nim szczegółowe regulacje dotyczące orzeczeń, terminów, procedur doręczeń, czy protokołów, a także postępowania odwoławczego, postępowań szczególnych oraz przepisów dotyczących kosztów procesowych. Poprzednie kodeksy postępowania karnego pochodziły z 1928 r. i 1969 r. Obecny KPK, mimo wprowadzenia licznych nowelizacji, stanowi kluczowy fundament dla postępowań karnych w Polsce, gwarantując odpowiednie procedury, które zapewniają uczciwy proces.
Po drugie, Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r.[3] jest najwyższym aktem prawnym w polskim systemie prawnym i stanowi fundamentalne źródło prawa, również dla postępowania karnego. Zapewnia ochronę podstawowych praw i wolności obywateli, w tym gwarantuje prawo do sprawiedliwego procesu (art. 45), prawo do obrony (art. 42) oraz domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3). Konstytucja nakłada obowiązek przestrzegania tych praw na wszystkie organy państwowe, w tym sądy i prokuraturę, w trakcie prowadzenia postępowań karnych. Jest także podstawą do rozstrzygania kwestii konstytucyjności przepisów procesowych. W przypadku sprzeczności pomiędzy przepisami niższego rzędu a Konstytucją, przepisy konstytucyjne mają nadrzędne znaczenie.
Po trzecie, Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPC), sporządzona w Rzymie 4 listopada 1950 r., to międzynarodowy traktat, którego sygnatariuszem jest Polska od 1993 r. Konwencja ta zapewnia podstawowe prawa człowieka i wolności, które muszą być respektowane przez państwa-strony, w tym prawa w ramach postępowania karnego. Do kluczowych gwarancji EKPC należą: prawo do rzetelnego procesu sądowego (art. 6), zakaz tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania (art. 3), zakaz karania bez podstawy prawnej (art. 7), prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8). W kontekście postępowania karnego, artykuł 6 EKPC odgrywa fundamentalną rolę, gdyż gwarantuje każdej osobie prawo do sprawiedliwego i publicznego procesu w rozsądnym terminie przed niezawisłym i bezstronnym sądem. Decyzje Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu są wiążące dla Polski i mogą prowadzić do zmian w polskim prawie karnym procesowym[4].
Po czwarte, Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP), przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 16 grudnia 1966 r., to kolejny istotny dokument międzynarodowy, który zapewnia ochronę praw człowieka, w tym praw procesowych w postępowaniach karnych. Pakt gwarantuje takie prawa jak: prawo do równości wobec prawa (art. 14), prawo do ochrony przed arbitralnym zatrzymaniem (art. 9), prawo do wolności od tortur oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania (art. 7). MPPOiP stanowi ważny instrument ochrony praw oskarżonych oraz uczestników postępowań karnych, a jego postanowienia są brane pod uwagę przy interpretacji przepisów krajowych oraz międzynarodowych w polskim systemie prawnym.
Po piąte, prawo Unii Europejskiej (UE) ma istotny wpływ na polskie postępowanie karne, zwłaszcza po przystąpieniu Polski do UE w 2004 r. Prawo to obejmuje zarówno pierwotne akty prawne, takie jak Traktaty UE, jak i wtórne, jak dyrektywy i rozporządzenia. W zakresie postępowania karnego istotne znaczenie mają m.in. dyrektywy dotyczące praw procesowych, takie jak: Dyrektywa 2012/13/UE w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym, Dyrektywa 2016/343/UE w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności itd. Te akty prawne określają minimalne standardy praw procesowych w państwach członkowskich UE, które Polska musi implementować do krajowego systemu prawnego. Kluczowe dla prawa karnego w Polsce są także instrumenty współpracy sądowej w sprawach karnych, takie jak Europejski Nakaz Aresztowania (ENA), który reguluje przekazywanie osób podejrzanych lub skazanych między państwami członkowskimi.
Po szóste, oprócz Kodeksu postępowania karnego istnieją inne ustawy, które mają znaczący wpływ na procedury karne w Polsce. Przykłady to ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary[5] czy też ustawa o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka[6] – zapewnia ochronę oraz wsparcie osobom pokrzywdzonym przestępstwem oraz świadkom, m.in. poprzez programy ochrony, prawo do wsparcia psychologicznego i finansowego oraz zapewnienie bezpieczeństwa procesowego.
Źródła postępowania karnego w Polsce są kompleksowe i obejmują zarówno krajowe akty prawne, jak i międzynarodowe umowy oraz standardy prawa UE. Kodeks postępowania karnego stanowi podstawowy akt normatywny, który reguluje zasady przeprowadzania postępowań karnych, jednak Konstytucja RP oraz międzynarodowe konwencje i pakty odgrywają kluczową rolę w ochronie praw uczestników postępowania. Zasady te, w połączeniu z ustawami krajowymi i przepisami unijnymi, tworzą spójny system prawny zapewniający sprawiedliwość i ochronę.
Cechy prawa karnego procesowego
Prawo karne procesowe stanowi zbiór norm prawnych, które regulują sposób prowadzenia postępowania karnego, zapewniając przestrzeganie zasad sprawiedliwości i ochronę praw osób zaangażowanych w postępowanie. Jego cechy charakterystyczne wyróżniają go od innych gałęzi prawa i kształtują specyficzny charakter tej dziedziny prawnej. Prawo karne procesowe pełni funkcję praktyczną i instrumentalną, służąc realizacji celów prawa karnego materialnego. Jego podstawowym zadaniem jest ustalenie zasad, według których odbywa się postępowanie karne, mające na celu wykrycie przestępstwa, ustalenie sprawcy oraz ewentualne pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. Prawo to stanowi narzędzie, które umożliwia skuteczne stosowanie przepisów prawa karnego materialnego, czyli np. przepisów dotyczących sankcji za popełnienie określonych czynów zabronionych.
Jedną z kluczowych cech prawa karnego procesowego jest formalizm, czyli ścisłe przestrzeganie ustalonych przepisów proceduralnych. Proces karny odbywa się według dokładnie określonych zasad i terminów, a każde odstępstwo od ustalonych procedur może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych, takich jak unieważnienie postępowania czy wyroku. Formalizm ten zapewnia przejrzystość oraz przewidywalność postępowania, chroniąc tym samym prawa oskarżonych, pokrzywdzonych i innych uczestników postępowania.
Nadto, prawo karne procesowe należy do prawa publicznego, co oznacza, że postępowanie karne jest prowadzone w interesie publicznym. Organy państwowe, takie jak sądy, prokuratura i policja, pełnią kluczową rolę w postępowaniu, będąc odpowiedzialne za przestrzeganie zasad sprawiedliwości oraz ochronę porządku prawnego. Interes prywatny stron ma znaczenie, ale nie może przeważać nad interesem publicznym, jakim jest ściganie przestępstw i ochrona porządku publicznego.
Kontradyktoryjność, czyli zasada sporności, polega na tym, że w postępowaniu karnym strony (oskarżyciel i obrona) są zobowiązane do przedstawiania swoich argumentów oraz dowodów przed niezależnym i bezstronnym sądem. Sąd pełni funkcję arbitra, który ma obowiązek obiektywnego rozpatrzenia sprawy i wydania wyroku na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. W tym systemie strony postępowania aktywnie uczestniczą w procesie, prezentując swoje stanowiska i dowody na poparcie swoich twierdzeń.
W polskim prawie karnym procesowym, obok zasady kontradyktoryjności, obowiązuje również zasada inkwizycyjności, szczególnie widoczna w postępowaniu przygotowawczym. Oznacza to, że organy ścigania, takie jak prokuratura, mają prawo z urzędu prowadzić dochodzenie w sprawie przestępstwa, bez konieczności inicjowania postępowania przez strony. Organ ten ma obowiązek prowadzić czynności w sposób obiektywny i na równi badać zarówno okoliczności przemawiające na korzyść, jak i na niekorzyść podejrzanego[7].
Prawo karne procesowe to zatem zbiór norm, które określają ramy postępowania karnego i gwarantują przestrzeganie fundamentalnych zasad sprawiedliwości, takich jak domniemanie niewinności, prawo do obrony czy prawo do sprawiedliwego procesu. Jego cechy, takie jak formalizm, kontradyktoryjność, inkwizycyjność czy zasada prawdy materialnej, kształtują specyficzny charakter tej gałęzi prawa, czyniąc ją kluczową dla zapewnienia ochrony praw jednostek oraz sprawiedliwości w wymiarze karno-procesowym.
Zasady prawa karnego procesowego
Prawo karne procesowe to gałąź prawa, która reguluje sposób prowadzenia postępowania karnego. Podstawowe zasady tej dziedziny prawa są wyrażone w Kodeksie postępowania karnego i pełnią funkcję gwarancyjną, mającą na celu ochronę praw uczestników postępowania oraz zapewnienie rzetelności i sprawiedliwości procesu.
Pierwsza z omawianych to zasada udziału czynnika społecznego (art. 3). Prawo karne procesowe przewiduje udział czynnika społecznego w postępowaniu karnym, w granicach określonych przez ustawę. Uczestnictwo czynnika społecznego, np. w formie udziału ławników w orzekaniu, ma na celu zapewnienie społecznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości oraz zwiększenie transparentności procesu. Zasada ta wzmacnia poczucie odpowiedzialności społecznej za wymiar sprawiedliwości i ułatwia akceptację orzeczeń przez społeczeństwo.
Drugą jest zasada obiektywizmu (art. 4). Organy prowadzące postępowanie karne mają obowiązek badania i uwzględniania okoliczności zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego. Zasada ta ma fundamentalne znaczenie dla bezstronności procesu karnego. Oznacza, że prokurator, sąd oraz inne organy zaangażowane w postępowanie nie mogą ograniczać się tylko do dowodów obciążających oskarżonego, lecz muszą również szukać dowodów mogących przemawiać na jego korzyść. To gwarancja rzetelności procesu[8].
Trzecia to zasada domniemania niewinności i in dubio pro reo (art. 5). Prawo karne procesowe opiera się na zasadzie domniemania niewinności, która oznacza, że każda osoba jest uznawana za niewinną, dopóki jej wina nie zostanie udowodniona i potwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. Zasada ta chroni osoby oskarżone przed niesłusznym skazaniem. Dodatkowo, zasada in dubio pro reo mówi, że wszelkie niedające się usunąć wątpliwości interpretowane są na korzyść oskarżonego. Obie zasady są fundamentem demokratycznych systemów prawnych i zapewniają ochronę praw jednostki.
Czwartą jest zasada prawa do obrony (art. 6). Każdy oskarżony ma prawo do obrony, co obejmuje możliwość korzystania z pomocy obrońcy. Prawo do obrony to jedno z podstawowych praw człowieka i kluczowy element uczciwego procesu. Oskarżony może bronić się samodzielnie lub z pomocą wybranego obrońcy, a sąd musi zapewnić mu dostęp do obrony. To prawo jest gwarantowane również poprzez obowiązek poinformowania oskarżonego o przysługującym mu prawie do obrony. Piąta to zasada swobodnej oceny dowodów (art. 7). Swobodna ocena dowodów oznacza, że organy postępowania kształtują swoje przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, które oceniają swobodnie, lecz z uwzględnieniem zasad logiki, doświadczenia życiowego i wiedzy. Zasada ta umożliwia organom procesowym dokonywanie indywidualnej oceny dowodów, ale jednocześnie wymaga, aby ta ocena była racjonalna i oparta na obiektywnych przesłankach.
Szóstą jest zasada samodzielności jurysdykcyjnej sądów (art. 8). Zasada ta mówi, że sądy karne są samodzielne w rozstrzyganiu zagadnień faktycznych i prawnych. Sąd nie jest związany orzeczeniami innych sądów ani organów, co zapewnia niezależność sądownictwa. Jedynym wyjątkiem są prawomocne orzeczenia sądów, które kształtują prawo lub stosunek prawny – są one wiążące i muszą być respektowane przez sądy. Siódma to zasada działania z urzędu (art. 9). Zgodnie z zasadą działania z urzędu, organy procesowe mają obowiązek prowadzić postępowanie i podejmować określone czynności z własnej inicjatywy, niezależnie od woli stron. Wyjątki od tej zasady są ściśle określone w ustawie. Jednakże strony i inne zainteresowane osoby mogą składać wnioski o podjęcie czynności procesowych, co pozwala na współpracę organów procesowych z uczestnikami postępowania[9].
Przedostatnią, ósmą omawianą zasadą jest zasada legalizmu (art. 10). Zasada legalizmu oznacza, że organ powołany do ścigania przestępstw ma obowiązek wszczęcia postępowania przygotowawczego oraz wniesienia oskarżenia w sprawach ściganych z urzędu. Oznacza to, że organy ścigania nie mają swobody uznaniowej w zakresie podejmowania działań – muszą one działać zawsze, gdy istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa. Wyjątki od tej zasady są dopuszczalne tylko w przypadkach przewidzianych ustawą lub prawem międzynarodowym. Ostatnia i dziewiąta wskazana zasada to zasada skargowości (art. 14). Zasada skargowości stanowi, że postępowanie sądowe rozpoczyna się na żądanie uprawnionego oskarżyciela lub innego uprawnionego podmiotu. Jest to wyraz zasady kontradyktoryjności procesu karnego, gdzie to strony inicjują i popierają postępowanie, a sąd pełni rolę arbitra. Oskarżyciel publiczny ma prawo do cofnięcia aktu oskarżenia, ale jest to ograniczone czasowo – do momentu rozpoczęcia przewodu sądowego, a później wymaga zgody oskarżonego.
Zasady prawa karnego procesowego tworzą fundamentalne ramy, w których odbywa się postępowanie karne. Mają one na celu zapewnienie ochrony praw jednostki, rzetelności i sprawiedliwości procesu oraz skuteczność wymiaru sprawiedliwości. Każda z tych zasad pełni określoną funkcję w ochronie praw oskarżonego, pokrzywdzonego i interesu publicznego, kształtując postępowanie karne jako proces uczciwy i zgodny z zasadami demokratycznego państwa prawa.
Funkcje prawa karnego procesowego
Prawo karne procesowe, będące istotną częścią systemu prawnego, pełni różnorodne funkcje, które wpływają na jego charakter oraz cele. Funkcje te obejmują różne aspekty funkcjonowania prawa, zarówno z punktu widzenia ochrony interesów publicznych, jak i indywidualnych praw jednostki.
Pierwsza, funkcja stabilizacyjna prawa karnego procesowego odnosi się do roli, jaką prawo odgrywa w utrzymywaniu porządku prawnego oraz stabilności społeczeństwa. Proces karny, poprzez swoje normy i procedury, przyczynia się do zapewnienia poczucia sprawiedliwości, porządku publicznego oraz bezpieczeństwa. Dzięki temu obywatele mogą czuć się chronieni przed bezprawnymi działaniami, a system prawny staje się fundamentem stabilności społecznej. Wprowadza to pewność prawa, pozwalając społeczeństwu na przewidywalność działań organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości[10].
Druga, funkcja dynamizacyjna odnosi się do aktywnego wpływu prawa karnego procesowego na zmiany i adaptację społeczeństwa do nowych wyzwań. Prawo kształtuje i modyfikuje relacje społeczne, reagując na nowe zagrożenia, zmiany w moralności społecznej oraz rozwój technologiczny. Dzięki tej funkcji prawo karne procesowe nie pozostaje statyczne, lecz ewoluuje, dostosowując się do zmieniających się realiów społecznych i technologicznych, co pozwala na bardziej skuteczne zapobieganie przestępstwom oraz ochronę praw jednostek.
Trzecia, funkcja kontrolna polega na nadzorze i kontroli nad przestrzeganiem prawa oraz prawidłowością działań organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Prawo karne procesowe ustanawia mechanizmy, które pozwalają na monitorowanie działalności organów zaangażowanych w proces karny, takich jak prokuratura, sądy, policja. Celem tej funkcji jest zapobieganie nadużyciom władzy, ochrona praw jednostki oraz zapewnienie, że proces karny odbywa się zgodnie z zasadami rzetelności i sprawiedliwości. Przykładem tej funkcji jest możliwość złożenia apelacji od wyroków czy skargi na decyzje procesowe.
Czwarta, funkcja dystrybutywna dotyczy podziału odpowiedzialności i rozdzielania kompetencji pomiędzy różnymi organami zaangażowanymi w postępowanie karne. W ramach tej funkcji prawo karne procesowe przyznaje określone uprawnienia i obowiązki różnym uczestnikom procesu: sądom, prokuratorom, obrońcom, a także pokrzywdzonym. Dzięki temu każdy organ pełni określoną rolę w procesie karnym, co umożliwia sprawne i efektywne przeprowadzenie postępowania. Funkcja ta zapewnia również odpowiedni podział odpowiedzialności za poszczególne czynności procesowe, co minimalizuje ryzyko nadużyć oraz gwarantuje sprawiedliwy przebieg postępowania.
Piąta, funkcja regulacyjna odnosi się do ustalania zasad, które określają sposób postępowania w ramach procesu karnego. Prawo karne procesowe precyzuje procedury, których muszą przestrzegać wszystkie strony postępowania, określając etapy postępowania, zasady dowodowe, formy i terminy procesowe. Dzięki temu zapewnia ono klarowność i porządek w działaniach organów ścigania i sądów. Funkcja regulacyjna dba o to, aby proces karny był zorganizowany w sposób spójny i przejrzysty, co ułatwia jego sprawne przeprowadzenie i zapewnia poszanowanie praw stron postępowania.
Szósta, funkcja ochronna prawa karnego procesowego ma na celu zabezpieczenie praw i interesów zarówno jednostek, jak i społeczeństwa. Prawo to chroni przede wszystkim osoby oskarżone, zapewniając im odpowiednie gwarancje procesowe, takie jak prawo do obrony, domniemanie niewinności, prawo do rzetelnego procesu. Jednocześnie ma na celu ochronę interesu społecznego poprzez ściganie i karanie sprawców przestępstw. Funkcja ochronna dba o równowagę pomiędzy ochroną praw obywatelskich a efektywnością systemu karnego w zwalczaniu przestępczości[11].
Siódma, funkcja gwarancyjna polega na zapewnieniu ochrony praw i wolności obywateli przed nadużyciami ze strony organów państwa. Prawo karne procesowe zawiera liczne przepisy gwarantujące rzetelność procesu, takie jak prawo do obrony, prawo do milczenia, zasada domniemania niewinności. Funkcja ta ma na celu stworzenie takich mechanizmów prawnych, które uniemożliwiają bezprawne działania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości oraz zapewniają oskarżonym sprawiedliwe traktowanie. Chroni jednostkę przed arbitralnym postępowaniem i naruszeniem jej praw.
Ósma i ostatnia, funkcja gwarancyjno-wychowawcza wiąże się z edukacyjną rolą prawa karnego procesowego. Poprzez ścisłe określenie procedur i obowiązków stron, prawo to uczy obywateli przestrzegania zasad prawa, a organy procesowe odpowiedzialności za swoje działania. Prawo karne procesowe wpływa także na społeczeństwo, kształtując świadomość prawną i wychowując do przestrzegania zasad prawa. W ramach tej funkcji system prawny nie tylko karze przestępców, ale również oddziałuje prewencyjnie, zapobiegając popełnianiu przestępstw poprzez tworzenie określonych norm zachowań i postaw obywatelskich.
Z uwagi na to, funkcje prawa karnego procesowego są różnorodne i wzajemnie się uzupełniają. Pełnią one istotną rolę w kształtowaniu porządku prawnego, ochronie praw jednostek i zapewnianiu sprawiedliwości. Wzajemne powiązanie tych funkcji sprawia, że proces karny może skutecznie działać w celu zwalczania przestępczości, jednocześnie chroniąc prawa obywateli oraz stabilność i bezpieczeństwo społeczne.
Etapy postępowania karnego w Polsce
Postępowanie karne w Polsce to proces regulowany przez Kodeks postępowania karnego, mający na celu ustalenie, czy doszło do popełnienia przestępstwa, oraz ewentualne pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności karnej. Postępowanie to jest złożonym procesem składającym się z kilku etapów, z których każdy odgrywa kluczową rolę w dochodzeniu do prawdy, wydaniu wyroku oraz jego wykonaniu. Główne etapy postępowania karnego to: postępowanie przygotowawcze, sądowe, odwoławcze oraz wykonawcze[12].
Postępowanie przygotowawcze jest pierwszym etapem postępowania karnego, jego celem jest zebranie i zabezpieczenie materiału dowodowego w sprawie o przestępstwo, ustalenie sprawcy oraz ewentualne postawienie go w stan oskarżenia. Prowadzone jest przez organy ścigania, czyli najczęściej policję pod nadzorem prokuratora, lub bezpośrednio przez prokuratora. Postępowanie może być wszczęte z urzędu lub na wniosek pokrzywdzonego, np. na skutek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa. Może mieć formę dochodzenia (sprawy mniej poważne) lub śledztwa (sprawy poważniejsze). W tym etapie organy ścigania zbierają dowody (np. przesłuchują świadków, zabezpieczają ślady kryminalistyczne, dokonują oględzin miejsc przestępstw), które będą wykorzystane w dalszym postępowaniu. Na tym etapie prokurator decyduje o zakończeniu postępowania przygotowawczego, co może skutkować skierowaniem aktu oskarżenia do sądu czy też np. umorzeniem postępowania (np. z powodu braku dowodów). Postępowanie przygotowawcze ma na celu ustalenie, czy istnieją podstawy do skierowania sprawy do sądu. Jest to etap o kluczowym znaczeniu, gdyż od jakości zgromadzonych dowodów zależy przebieg dalszego postępowania sądowego.
Postępowanie sądowe rozpoczyna się zaś wniesieniem aktu oskarżenia do sądu przez prokuratora, pokrzywdzonego (jako oskarżyciela posiłkowego) lub oskarżyciela prywatnego. Ten etap obejmuje rozpoznanie sprawy przez sąd i ma na celu ustalenie winy lub niewinności oskarżonego oraz wymierzenie sprawiedliwej kary. Po otrzymaniu aktu oskarżenia, sąd podejmuje decyzję o skierowaniu sprawy na rozprawę główną. Oskarżony otrzymuje wezwanie na rozprawę, a sąd zapoznaje się z materiałem dowodowym zgromadzonym na etapie przygotowawczym. W trakcie rozprawy sąd przeprowadza postępowanie dowodowe. Przesłuchiwani są świadkowie, biegli, oskarżony ma prawo do obrony. Strony mogą zgłaszać wnioski dowodowe, a sąd dokonuje oceny zebranych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Na zakończenie rozprawy głównej sąd ogłasza wyrok. Może on być skazujący, uniewinniający lub może nastąpić np. warunkowe umorzenie postępowania. Celem postępowania sądowego jest rzetelne i sprawiedliwe rozstrzygnięcie sprawy. Sąd dokonuje oceny, czy oskarżony popełnił zarzucany mu czyn i w jakim stopniu jest odpowiedzialny karnie. Na tym etapie najważniejszymi zasadami są zasada kontradyktoryjności (strony mają prawo przedstawiać swoje argumenty) oraz zasada domniemania niewinności[13].
Kolejne, postępowanie odwoławcze umożliwia weryfikację wyroku sądu pierwszej instancji. Strony postępowania (oskarżony, oskarżyciel publiczny, oskarżyciel posiłkowy, a także oskarżyciel prywatny) mają prawo złożyć apelację od wyroku, jeśli uznają, że doszło do błędów w postępowaniu sądowym lub naruszenia prawa. Strona niezadowolona z wyroku sądu pierwszej instancji może wnieść apelację, w której wskazuje zarzuty wobec wyroku (np. błędy proceduralne, niewłaściwą ocenę dowodów). Sąd drugiej instancji (apelacyjny) rozpatruje zarzuty zawarte w apelacji. Może dojść do ponownego przesłuchania świadków lub innych czynności dowodowych. Sąd odwoławczy może podtrzymać wyrok, zmienić go lub uchylić i skierować sprawę do ponownego rozpatrzenia przez sąd pierwszej instancji. Postępowanie odwoławcze pełni funkcję kontrolną, umożliwiając naprawienie ewentualnych błędów sądu pierwszej instancji. Zabezpiecza ono prawo do sprawiedliwego procesu oraz służy ochronie interesów stron poprzez możliwość ponownej oceny sprawy.
Ostatnie ze wskazanych, tzn. postępowanie wykonawcze następuje po uprawomocnieniu się wyroku skazującego i ma na celu realizację orzeczonej kary. Może obejmować wykonanie kary pozbawienia wolności, grzywny, ograniczenia wolności, a także środków karnych, np. zakaz prowadzenia pojazdów, czy obowiązek naprawienia szkody. Po uprawomocnieniu się wyroku, sąd przekazuje odpowiednim organom nakaz wykonania kary (np. zakład karny, kurator sądowy). W zależności od rodzaju kary, może to obejmować odbywanie kary w zakładzie karnym, płacenie grzywny, wykonywanie prac społecznie użytecznych, czy spełnienie innych obowiązków wynikających z wyroku. Postępowanie wykonawcze ma na celu realizację orzeczonych przez sąd kar, co stanowi finalizację postępowania karnego. Jest to etap, w którym wyrok staje się faktem i jest egzekwowany, co ma znaczenie zarówno dla wymiaru sprawiedliwości, jak i dla społeczeństwa oraz poszkodowanych.
Cele procesu karnego w Polsce
Proces karny jest kluczowym narzędziem systemu prawnego, które służy wymierzaniu sprawiedliwości w sprawach o przestępstwa. Zgodnie z art. 2 § 1 Kodeksu postępowania karnego (k.p.k.), przepisy procesowe mają na celu stworzenie takiego mechanizmu, który umożliwi skuteczne i sprawiedliwe rozstrzygnięcie spraw karnych, uwzględniając zarówno interesy społeczeństwa, jak i prawa oskarżonych oraz pokrzywdzonych. Proces karny ma nie tylko zapewnić trafne ukaranie sprawcy, ale także spełniać funkcje prewencyjne, regulacyjne i wychowawcze[14].
Zgodnie zaś z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2024 roku: ,,Obowiązek czuwania, aby zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy, nakazuje takie wyjaśnienie sprawy, by podstawę rozstrzygnięć stanowiły prawdziwe ustalenia faktyczne. Obowiązek ten jest konsekwencją przyjętej w polskim procesie karnym zasady kontradyktoryjności, w świetle której sąd odgrywa aktywną rolę w dążeniu do wyjaśnienia faktycznych podstaw rozstrzygnięcia i pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej wynikającą z art. 2 § 2 k.p.k., według którego podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne. Ciężar dowodzenia spoczywa również na sądzie, skoro jest on wyposażony w prawo własnej inicjatywy dowodowej (art. 167 i 366 § 1 k.p.k.), może samodzielnie przeprowadzać dowody w toku przewodu sądowego oraz winien opierać rozstrzygnięcia na własnych ustaleniach faktycznych przy zachowaniu rygorów zasady bezpośredniości. W ten sposób dochodzi do ograniczenia kontradyktoryjności rozprawy głównej na rzecz jej inkwizycyjności”[15].
Najważniejszym celem procesu karnego jest wykrycie sprawcy przestępstwa oraz pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. Jest to podstawowa zasada leżąca u podstaw funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, której celem jest zapewnienie, aby każdy, kto popełnił przestępstwo, został ukarany zgodnie z obowiązującym prawem. Proces karny ma na celu ustalenie, kto popełnił przestępstwo. W ramach tego celu przeprowadza się czynności dowodowe, takie jak przesłuchania, zbieranie dowodów i ekspertyzy. Gdy zostanie wykryty sprawca, celem procesu jest nałożenie na niego odpowiedniej kary zgodnie z przepisami prawa karnego materialnego. Ważne jest, aby kara była proporcjonalna do popełnionego czynu i odzwierciedlała jego charakter.
Zgodnie z art. 2 § 1 pkt 1 k.p.k., proces karny musi również zapewnić, aby osoba niewinna nie poniosła odpowiedzialności. Oznacza to, że w postępowaniu karnym obowiązuje zasada domniemania niewinności oraz zasada in dubio pro reo (wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego). Kolejnym celem procesu karnego jest nie tylko karanie sprawców przestępstw, ale także zapobieganie ich popełnianiu w przyszłości. Proces karny powinien doprowadzić do trafnego zastosowania środków przewidzianych w prawie karnym, takich jak kary, środki zabezpieczające, grzywny czy obowiązki naprawienia szkody. Ważnym elementem jest również identyfikacja okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa[16].
Proces karny pełni funkcję represyjną poprzez ukaranie sprawcy, ale także prewencyjną, mającą na celu przeciwdziałanie przestępczości. Proces powinien również ujawniać okoliczności, które przyczyniły się do popełnienia przestępstwa, co pozwala na wyciągnięcie wniosków na przyszłość. To może obejmować np. poprawę nadzoru nad określonymi dziedzinami życia publicznego lub lepsze zabezpieczenie przed przestępstwami. Proces karny ma także za zadanie kształtować świadomość prawną w społeczeństwie i budować respekt wobec prawa, co ma zapobiegać popełnianiu przestępstw w przyszłości. Ponadto, proces karny ma na celu nie tylko ukaranie sprawcy, ale również zapewnienie, aby pokrzywdzony uzyskał odpowiednią ochronę prawną i został właściwie uwzględniony w postępowaniu. Pokrzywdzony jest ważną stroną procesu karnego, a jego interesy muszą być chronione na każdym etapie postępowania.
Proces karny zapewnia przy tym, że pokrzywdzony ma prawo do bycia wysłuchanym, przedstawiania dowodów oraz domagania się odszkodowania lub naprawienia szkody wynikłej z przestępstwa. Niezależnie od fazy procesu, prawa pokrzywdzonego muszą być respektowane, a postępowanie karne nie powinno naruszać jego godności. Prawo karne przewiduje różne środki ochrony pokrzywdzonego, takie jak możliwość ubiegania się o naprawienie szkody, uzyskanie zakazu zbliżania się ze strony sprawcy oraz inne formy pomocy, w tym psychologicznej i prawnej.
Idąc dalej, art. 2 § 1 pkt 4 k.p.k. przewiduje, że rozstrzygnięcie sprawy powinno nastąpić w rozsądnym terminie. Długotrwałość postępowania karnego może negatywnie wpływać zarówno na oskarżonego, jak i pokrzywdzonego oraz na wymiar sprawiedliwości jako całość. Postępowanie karne powinno być prowadzone sprawnie i bez zbędnych opóźnień, aby zarówno sprawca przestępstwa, jak i pokrzywdzony mieli pewność, że sprawa zostanie rozstrzygnięta w możliwie najkrótszym czasie. Ważne jest, aby procesy nie były przeciągane przez niepotrzebne formalności, a sądy oraz organy ścigania działały skutecznie, dążąc do jak najszybszego i sprawiedliwego zakończenia sprawy. Proces musi być szybki, ale jednocześnie rzetelny i zgodny z zasadami sprawiedliwości proceduralnej, tak aby nie doszło do naruszenia praw oskarżonego i pokrzywdzonego.
Wobec tego, cele procesu karnego w Polsce wynikające z art. 2 § 1 k.p.k. obejmują zarówno sprawiedliwe ukaranie sprawcy, jak i ochronę pokrzywdzonego, przeciwdziałanie przestępczości oraz efektywne prowadzenie postępowania. Proces karny musi być prowadzony tak, aby nie tylko sprawca przestępstwa został pociągnięty do odpowiedzialności, ale także by postępowanie przyczyniało się do umacniania poszanowania prawa, zapobiegało przestępstwom, a interesy pokrzywdzonego były odpowiednio chronione. Wszystko to musi się odbywać w rozsądnym terminie, aby zapewnić skuteczność i sprawiedliwość postępowania[17].
Rodzaje procesu karnego i tryby ścigania
Oprócz tego, proces karny to złożony mechanizm mający na celu rozstrzyganie kwestii związanych z odpowiedzialnością prawną za popełnienie przestępstwa. W zależności od rodzaju odpowiedzialności prawnej, która jest przedmiotem postępowania, proces karny można podzielić na dwa główne rodzaje: proces zasadniczy oraz tzw. „akcję cywilną” w procesie karnym.
Proces zasadniczy koncentruje się na odpowiedzialności karnej sprawcy za popełnione przestępstwo. Celem tego postępowania jest ustalenie, czy oskarżony jest winny zarzucanego mu czynu oraz pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej. Postępowanie ma na celu rozstrzygnięcie kwestii odpowiedzialności karnej, czyli stwierdzenie, czy oskarżony popełnił przestępstwo, a jeśli tak, to jakie sankcje powinny zostać na niego nałożone (kara pozbawienia wolności, grzywna, ograniczenie wolności itp.). Proces zasadniczy obejmuje wszystkie etapy postępowania karnego: od postępowania przygotowawczego, przez sądowe, odwoławcze, aż po wykonawcze. Proces zasadniczy jest uruchamiany w momencie, gdy organy ścigania stwierdzą, że doszło do popełnienia przestępstwa. Zainicjowanie procesu może nastąpić z urzędu (na podstawie działań organów ścigania) lub w przypadku niektórych przestępstw – z inicjatywy osoby prywatnej (np. w przypadku prywatnego aktu oskarżenia).
Obok zasadniczej odpowiedzialności karnej, w ramach procesu karnego może zostać podjęta także tzw. akcja cywilna, której celem jest załatwienie kwestii odpowiedzialności cywilnej oskarżonego. Akcja cywilna to dodatkowe postępowanie, które ma na celu zadośćuczynienie pokrzywdzonemu za szkody wyrządzone przestępstwem. Akcja cywilna odnosi się do odpowiedzialności majątkowej sprawcy przestępstwa wobec pokrzywdzonego. Może obejmować żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę[18].
Dodatkowo, proces karny może być prowadzony w różnych trybach, które zależą od sposobu ścigania przestępstwa. W polskim prawie wyróżnia się dwa główne tryby ścigania: tryb ścigania z oskarżenia publicznego oraz tryb ścigania z oskarżenia prywatnego. W trybie ścigania z oskarżenia publicznego postępowanie karne inicjowane jest przez organy państwowe (prokuraturę, policję) bez potrzeby inicjatywy ze strony pokrzywdzonego. To właśnie organy ścigania podejmują decyzję o wszczęciu postępowania i prowadzą je do zakończenia. Organy ścigania mają obowiązek wszczęcia postępowania karnego z urzędu bez konieczności spełnienia dodatkowych warunków. Dotyczy to większości poważnych przestępstw, takich jak zabójstwa, kradzieże, gwałty, oszustwa itp. (tzw. tryb bezwarunkowy).
W niektórych przypadkach postępowanie karne może zostać wszczęte dopiero po spełnieniu określonych warunków, takich jak wniosek pokrzywdzonego lub uzyskanie zgody właściwego organu (np. uchylenie immunitetu parlamentarzysty). To tryb warunkowy.
Innym jest zaś tryb ścigania z oskarżenia prywatnego. W tym trybie to pokrzywdzony ma inicjatywę wszczęcia postępowania karnego poprzez wniesienie do sądu tzw. prywatnego aktu oskarżenia. Dotyczy to przestępstw mniejszej wagi, takich jak zniesławienie czy naruszenie nietykalności cielesnej, gdzie organy ścigania nie podejmują działań z urzędu. Postępowanie jest wszczynane i prowadzone na podstawie wniosku pokrzywdzonego, który działa w roli oskarżyciela prywatnego.
Podział postępowania karnego ze względu na stosunek do głównego nurtu procesu
Idąc dalej, postępowanie karne w Polsce jest złożonym procesem, który można podzielić na różne rodzaje w zależności od jego funkcji oraz relacji do głównego nurtu postępowania. W tym kontekście wyróżniamy postępowanie zasadnicze oraz postępowania dodatkowe. Postępowanie zasadnicze to podstawowy nurt procesu karnego, który skupia się na rozstrzygnięciu kwestii odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa. Obejmuje ono wszystkie etapy postępowania od momentu popełnienia przestępstwa do wydania ostatecznego wyroku.
Drugi rodzaj to zawiadomienie o przestępstwie lub informacja o przestępstwie uzyskana w inny sposób. Postępowanie karne może zostać wszczęte na podstawie zawiadomienia o przestępstwie złożonego przez pokrzywdzonego, świadków lub w wyniku samodzielnego działania organów ścigania. Po trzecie, ważne jest wszczęcie postępowania w sprawie „in rem” – czyli wydanie postanowienia o wszczęciu postępowania przygotowawczego (art. 303 k.p.k.), które dotyczy wyłącznie samego przestępstwa (w odniesieniu do rzeczy). Czym innym jest zaś postanowienie o przedstawieniu zarzutów (faza „in personam”) – tj. wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów konkretnej osobie, której przypisuje się odpowiedzialność za popełnione przestępstwo (art. 313 k.p.k. lub art. 308 k.p.k.)[19].
Kolejny etap to końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania. Przed zakończeniem postępowania przygotowawczego oskarżony ma prawo do zaznajomienia się z materiałami sprawy (art. 321 k.p.k.). Następnie ważne jest postanowienie o zamknięciu postępowania przygotowawczego. Na podstawie art. 321 § 6 k.p.k. kończy się postępowanie przygotowawcze. Później może być wydany akt oskarżenia lub postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego.
Następny etap to już postępowanie przed sądem pierwszej i drugiej instancji, czyli postępowanie sądowe i odwoławcze. Kolejne z wymienionych, czyli postępowania dodatkowe są prowadzane w związku z postępowaniem zasadniczym i mają na celu rozwiązywanie kwestii, które nie są bezpośrednio związane z głównym nurtem postępowania, ale są istotne dla sprawnego jego przebiegu oraz realizacji celów wymiaru sprawiedliwości. Można je podzielić na kilka typów:
- Postępowania incydentalne – postępowania incydentalne dotyczą załatwiania spraw ubocznych, które pojawiają się w trakcie postępowania zasadniczego. Przykładowo, są to decyzje o stosowaniu tymczasowego aresztowania podejmowane w trakcie postępowania karnego w celu zapewnienia prawidłowego toku postępowania i ochrony społeczeństwa.
- Postępowania pomocnicze – postępowania pomocnicze mają na celu usuwanie trudności i wspieranie procesu zasadniczego. Przykład to udzielanie pomocy prawnej oskarżonemu lub pokrzywdzonemu, w tym powołanie obrońcy z urzędów, jeśli oskarżony nie ma środków na zatrudnienie własnego obrońcy.
- Postępowania następcze – postępowania następcze mają miejsce po uprawomocnieniu się orzeczenia i dotyczą kwestii związanych z wykonaniem wyroku oraz zadośćuczynienia za ewentualne błędy w postępowaniu. Przykład to m.in. postępowania mające na celu przyznanie odszkodowania osobom, które zostały niesłusznie skazane.
- Postępowania uzupełniające – postępowania uzupełniające odnoszą się do kwestii, które wymagają dodatkowego rozstrzygania po zakończeniu postępowania zasadniczego. Przykład to zaliczenie tymczasowego aresztowania na poczet kary pozbawienia wolności.
Reasumując, w polskim prawie karnym wyróżniamy głównie dwa rodzaje postępowania: postępowanie zasadnicze, które skupia się na odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa, oraz postępowania dodatkowe, które obejmują kwestie związane z głównym nurtem postępowania. Postępowania dodatkowe dzielą się na incydentalne, pomocnicze, następcze i uzupełniające, w zależności od ich funkcji i momentu, w którym są prowadzone. Każdy z tych typów postępowań pełni istotną rolę w systemie wymiaru sprawiedliwości, przyczyniając się do kompleksowego rozstrzygania spraw karnych i ochrony praw oskarżonych oraz pokrzywdzonych[20].
Zadania aktywizujące i kazus
Oprócz tego, mam dla Ciebie jeszcze krótki kazus. Wobec pana Nowaka toczy się postępowanie w sprawie o wykroczenie, zagrożone karą poniżej 5 lat pozbawienia wolności. Czy może być zastosowane wobec niego tzw. umorzenie absorpcyjne i na czym ono polega?
Odpowiedź: Zasadą jest, że postępowanie w sprawie o występek, zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 5, można umorzyć, jeżeli orzeczenie wobec oskarżonego kary byłoby oczywiście niecelowe ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo, a interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia. Na tej podstawie może zatem dojść do tzw. umorzenia absorpcyjnego, jeśli zostaną spełnione wskazane przesłanki.
Na koniec lekcji w ramach zadań aktywizujących przemyśl poniższe pytania, postaraj się wypisać sobie na kartce odpowiedzi na te pytania, a w razie wątpliwości znajdź odpowiedzi w przepisach albo odcinku.
Zadanie 1: Jakie są źródła prawa karnego procesowego w Polsce?
Zadanie 2: Jakie są podstawowe tryby ścigania przestępstw?
Zadanie 3: Wymień podstawowe cele postępowania karnego.
Zadanie 4: Wymień i scharakteryzuj funkcje prawa karnego procesowego.
[1] https://prawo.uni.wroc.pl/sites/default/files/students-resources/prawo%20karne%20procesowe%20I.pdf (dostęp online 30.08.2024).
[2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 37 z późn. zm.).
[3] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).
[4] Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wartości sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.).
[5] Ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 659 z późn. zm.).
[6] Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz. U. z 2015 r. poz. 21).
[7] https://prawo.uni.wroc.pl/sites/default/files/students-resources/1.%20Poj%C4%99cie%2C%20funkcje%2C%20%C5%BAr%C3%B3d%C5%82a%20i%20podstawowe%20zasady%20prawa%20karnego.pptx (dostęp online 30.08.2024).
[8] M. Kurowski [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, (red.) D. Świecki, LEX/el. 2024.
[9] M. Skwarcow, Granice inicjatywy dowodowej sądu pierwszej instancji a rzetelne postępowanie dowodowe, Ius Novum 2024, Nr 1, s. 85.
[10] A. Orfin, Sprawność postępowania karnego w świetle zasady prawdy materialnej i zasady bezpośredniości, Ius.Novum 2012, Nr 3, s. 75.
[11] B. Janusz-Pohl, Uwagi na marginesie książki Jana Jodłowskiego „Zasady prawdy materialnej w postępowaniu karnym. Analiza w perspektywie funkcji prawa karnego” Warszawa 2015, Ius.Novum 2016, nr 3, s. 152.
[12] A. Drozd, Inicjatywa dowodowa pokrzywdzonego w świetle kontradyktoryjnego procesu karnego, Prok.i Pr. 2014, nr 10, s. 45.
[13] K. Witkowska, Dowody w procesie karnym a realizacja celów postępowania karnego, PS 2011, nr 3, s. 49.
[14] J. Izydorczyk, Jawność rozprawy głównej w procesie karnym (art. 357 k.p.k.), PS 2004, nr 2, s. 91.
[15] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2024 roku, sygn. akt V KK 5/24, LEX nr 3699607.
[16] D. Czerwińska, Uwzględnienie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego jako cel procesu karnego w świetle Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Ius Novum 2020, nr 1, s. 84.
[17] A. Wolska-Bagińska, Ochrona danych osobowych a cele procesu karnego, Palestra 2018, nr 7-8, s. 96.
[18] https://smadwokaci.pl/tryby-scigania-przestepstw/ (dostęp online 30.08.2024).
[19] A. Dana, Wieloaspektowość ścigania karnego. Uwagi de lege lata, Prok.i Pr. 2023, nr 10, s. 140-161.
[20] K. Galla-Podsiadło, D. R. Jaworski, M. Kurowski, M. Matyjewicz, T. Nowak, Postępowanie przygotowawcze, Prok.i Pr. 2022, nr 9, s. 105.